Το γλυπτό της γυμνής ελληνίδας σκλάβας και η οξύτατη πολιτική κριτική που προκάλεσε







Το 1844 ο Αμερικανός Hiram Powers φιλοτέχνησε σε νεοκλασικό ύφος την «ελληνίδα σκλάβα», ένα μαρμάρινο γλυπτό με το οποίο τέθηκε ρομαντικοποιημένα ένα κοινότοπο θέμα των οριενταλιστών, η αιχμάλωτη γυναίκα. Ωστόσο, αυτό που έκανε περισσότερη αίσθηση δεν ήταν το έργο, αλλά ο πρόλογος που είχε ετοιμάσει γι’ αυτό ο ίδιος ο Powers με τον οποίο συνδύασε στο γλυπτό του νεοκλασικά, ρομαντικά και οριενταλιστικά στοιχεία:  


«Η σκλάβα πιάστηκε αιχμάλωτη από τους Τούρκους σε κάποιο ελληνικό νησί τον καιρό της Ελληνικής Επανάστασης, η ιστορία είναι γνωστή σε όλους μας. Ο πατέρας και η μητέρας της όπως και όλοι οι συγγενείς της έχουν θανατωθεί από τους εχθρούς και μόνο αυτή διασώθηκε σαν θησαυρός υπερβολικά πολύτιμος για να πεταχτεί. Τώρα βρίσκεται περικυκλωμένη από βαρβάρους […] και εκτεθειμένη στα βλέμματα του κόσμου που απεχθάνεται. Περιμένει τη μοίρα της με έντονη ανησυχία η οποία κατευνάζεται όμως από την εμπιστοσύνη της ότι θα λάβει βοήθεια από τον Θεό. Συγκεντρώστε όλες αυτές τις οδύνες μαζί και προσθέστε το κουράγιο και την εγκαρτέρηση ενός χριστιανού και δε θα μείνει πουθενά χώρος για ντροπή».[1]

 (λεπτομέρεια στην οποία διακρίνεται ο σταυρός
που δηλώνει την χριστιανική πίστη της σκλάβας)

Απαντώντας στη σκανδαλολογία που προκάλεσε το γυμνό την πρώτη φορά που εκτέθηκε στο πουριτανικό αμερικάνικο κοινό, κατάφερε να ικανοποιήσει τόσο τους θρησκευόμενους που πήγαιναν με την ενθάρρυνση της εκκλησίας να το δουν, όσο και αυτούς που διεγείρονταν με την θέα του γυμνού γυναικείου σώματος. 

Ο Powers είχε δηλώσει ότι «η ελληνίδα σκλάβα είναι η προσωποποίηση όλων των υποδουλωμένων ελληνίδων».[2] 
Αυτή η οπτική είχε γοητεύσει πολλές γυναίκες που είδαν στο γλυπτό αυτό ένα σύμβολο για την διακήρυξη των δικαιωμάτων και της κοινωνικής τους χειραφέτησης. Περήφανοι για το έργο τέχνης που συγκέντρωνε τόσες αρετές, οι αμερικάνοι διάλεξαν την ελληνίδα σκλάβα σαν το κύριο έκθεμα του περιπτέρου τους, στη πρώτη παγκόσμια έκθεση στο Crystal Palace του Λονδίνου το 1851.

 
Στην πρώτη παγκόσμια έκθεση στο Crystal Palace του Λονδίνου

Στην Ευρώπη όμως το έργο δεν είχε την υποδοχή που ήλπιζαν οι αμερικανοί. Ενοχλημένοι από την ελληνίδα σκλάβα που υποτίθεται ότι αντιπροσώπευε την Αμερικάνικη χριστιανική ηθική, το περιοδικό Punch θέλησε να θυμίσει ότι η Αμερική ήταν ακόμα ένα κράτος που η δουλεία συνέχιζε νόμιμα εις βάρος των νέγρων, φέρνοντας σαν αντιπαραβολή το σκίτσο The Virginian slave

  Σκίτσο από το Περιοδικό Punch

Μετά από αυτή τη δημοσίευση οι υπέρμαχοι της κατάργησης της δουλείας άρχισαν να διαδηλώνουν μπροστά από το αμερικανικό γλυπτό. Ο πρώτος από αυτούς, ένας μαύρος ακτιβιστής ξεκίνησε την διαδήλωσή του αναγγέλλοντας ότι:
«ως αμερικανός σκλάβος πρόσφυγας βάζω αυτή την σκλάβα της Βιρτζίνια δίπλα από την σκλάβα της Ελλάδας σαν την πιο ταιριαστή της παρέα».[3] 

Μετά από αυτά τα γεγονότα οι αμερικανοί αποφάσισαν να καθαιρέσουν το έργο για το οποίο ήταν τόσο περήφανοι. Η εξιδανικευμένη προσωποποίηση της γυναικείας ελληνικής σκλαβιάς έγινε έτσι η αφορμή για μια οξύτατη πολιτική κριτική πέρα από τον Ατλαντικό, αλλά και για τη δημιουργία μιας από τις πρώτες ερωτικού περιεχομένου επιχρωματισμένες νταγκεροτυπίες.

 
Νταγκεροτυπία επιχρωματισμένη, 1847


Ο απόηχος όλων αυτών των ευρωπαϊκών φαντασιώσεων για την δημόσια διακόρευση σεμνών γυναικών φτάνει ενισχυμένος στο τέλος του αιώνα με μια σειρά έκδηλης ερωτικής εικονοποιίας συνυφασμένης με οριενταλιστικά και συμβολικά στοιχεία. Εκεί εμφανίζεται πάλι η ελληνίδα σκλάβα, αυτή τη φορά καθισμένη ολόγυμνη στο έδαφος ανάμεσα στο πλήθος με μια ξύλινη πινακίδα περασμένη στο λαιμό που γράφει το όνομά της, «Ρόδον».

Jose Jimenez Aranda, slave girl, 1897


[1] Uncle Tom's Cabin & American Culture, Powers' "Greek Slave", University of Virginia (προσπέλαση 31-1-2010) http://www.iath.virginia.edu/utc/sentimnt/grslvhp.html
[2] Crane S. E., White Silence: Greenough, Powers, and Crawford: American Sculptors in Nineteenth Century Italy, p.203
[3] Glowacka D. - Boos S. (ed.), Between Ethics and Aesthetics: Crossing the Boundaries, p.134

46 comments:

  1. Απίστευτη ιστορία. Δεν γνώριζα πως υπάρχει τέτοιο άγαλμα.
    Σε ευχαριστούμε που μας προσφέρεις απλόχερα αυτές τις πολύτιμες γνώσεις.

    ReplyDelete
  2. O διαχυτος ερωτισμος μαζι με τα δεσμα της κατοχης,δινουν την θεση της Γυναικας στην ιστορια του ανδροκρατουμενου πλανητη!

    ReplyDelete
  3. *dyosmaraki καλώς σε βρήκα και πάλι!
    χαίρομαι πολύ που σου άρεσε η ιστορία!

    Είναι ένα μικρό μέρος από μια παρουσίαση εργασίας του μεταπτυχιακού μου όπου πραγματεύομαι την ερωτική πρόκληση μέσα από τέτοιες έρευνες.

    Δυστυχώς δεν κατάφερα να την παρουσιάσω καλά, (είπα πολύ αστεία πράγματα) και πωρωμένη όπως ήμουν μίλησα πάνω από μια ώρα! Σκέτη ασυναρτησία :)

    Tι να γίνει, συμβαίνει και στους καλύτερους

    ReplyDelete
  4. *mogodoi σε κάθε χρονική περίοδο η θέση της γυναίκας ήταν δεινή και με διαφορετικό τρόπο. Στην εποχή της βικτοριανής Αγγλίας για την οποία γίνεται λόγος εδώ, η γυναίκα ήταν ή "άγγελος του σπιτιού" ή "πόρνη". Έπρεπε να βρίσκεται μέσα στο σπίτι χωρίς να μιλάει για τα προβλήματά της, είναι άλλωστε η εποχή που οι γυναίκες κάθε ηλικίας γράφουν ημερολόγια με εντατικό ρυθμό μην έχοντας αλλού να εκτονωθούν. Διαφορετικά και το παραμικρό έφτανε για να χαρακτηριστούν πόρνες.
    Οι εύπορες κυρίες πάλι, γινόμενες σκλάβες της ίδιας τους της εικόνας, περιορίζονταν στο να ζουν μια ζωή ανιαρή μην έχοντας πολλά δικαιώματα να καταπιαστούν με "ζητήματα των αντρών". Γινόταν αντικείμενο σάτιρας όχι λίγες φορές από τους άντρες.

    ReplyDelete
  5. Μπράβο Μαριάννα,
    πολύ ωραία ανάρτηση!

    Νομίζω πως υπερβάλλεις για την εργασία σου. Είμαι σίγουρη ότι η παρουσίαση ήταν καταπληκτική!

    Καλή σπέρα!

    ReplyDelete
  6. Ευχαριστώ πολύ κ. Χατζημανωλάκη,

    χαίρομαι που σας άρεσε,
    θυμάμαι ότι σας αρέσουν οι ιστορίες όπου ιδέες ή αντικείμενα ταξιδεύουν μέσα στον χρόνο και μεταμορφώνονται ανάλογα με την ερμηνεία που τους δίνεται κάθε φορά.

    Καλό σας βράδυ!

    ReplyDelete
  7. Τι να πω; Με κατέπληξες. Τη βρήκα εξαιρετική και πολύ ενδιαφέρουσα αυτήν την ανάρτηση.
    Μπράβο, Μαριάνα!

    ReplyDelete
  8. http://www.dhmopshfisma.blogspot.com/

    ReplyDelete
  9. *Νερένια σε ευχαριστώ για τα καλά σου λόγια και την ενθάρρυνση!

    Χαίρομαι που σου άρεσε η ανάρτηση, είναι εντυπωσιακό πώς κάποια πράγματα αποκτούν τόσα διαφορετικά νοήματα ανάλογα από ποια σκοπιά τα βλέπει κανείς.

    Να'σαι καλά και καλή σου μέρα!

    ReplyDelete
  10. Δημήτρη,
    σχετικά με το δημοψήφισμα,

    αν και δεν έχει σχέση με το θέμα της ανάρτησης θα ήθελα να σου πω ότι για όσο ζούσα στην Γερμανία, τελείωσα σαν μετανάστης δύο δημοτικά σχολεία, ένα ελληνικό κι ένα γερμανικό.

    Φαντάσου λιγάκι τώρα οι Γερμανοί να μην είχαν δώσει το δικαίωμα να διδάσκονται τα ελληνικά στη χώρα τους. Και φαντάσου πόσο ξεκρέμαστη θα ήμουν με μόνο γερμανική παιδεία να μην έχω τη δυνατότητα να ενταχθώ (δηλαδή να μην έχω τα ίδια δικαιώματα με έναν γερμανό).

    Σου περιγράφω τι συμβαίνει σε έναν μετανάστη στην Ελλάδα και ότι το ζήτημα είναι πολύ πολύπλοκο γιατί ούτε γίνεται αυταρχικά να διώξεις τόσους ανθρώπους, ούτε γίνεται βέβαια να τους κρατάς ανένταχτους.

    ReplyDelete
  11. Εξαιρετικό post !

    ReplyDelete
  12. Hi, Mariana! How are you doing? Just wanted to drop by to say hello and wish you best for 14.02 :) Do you celebrate in in Greece?

    ReplyDelete
  13. σε ευχαριστώ habilis! να σαι καλά!

    ReplyDelete
  14. Hi Olga! im always happy to see your comments and your new blogentries!

    Thanx for your wish, wish you the best. We celebrate it in Greece, but i like to celebrate it everymonth in 27th. :)

    ReplyDelete
  15. Anonymous15/2/10 13:41

    Αυτή η ανάρτηση θα ήταν η άχρηστη πληροφορία της εβδομάδος… για κοινούς ανθρώπους, όχι όμως και για πειραγμένους, ψυχαναγκαστικούς, εμμονικούς τύπους που την βρίσκουν με τα πιο κουφά, άγνωστα και άριστα κρυμμένα παραλειπόμενα της Ιστορίας (με μικρό ή με κεφαλαίο «ι», λίγο μετράει).

    Πολύ ενδιαφέρουσα παράμετρος της κοινωνικής κατάστασης των γυναικών και της πολιτικής θέσης των σκλάβων, εκατέρωθεν του Ατλαντικού στα μέσα του 19ου αιώνα που λατρεύω να μισώ (η μήπως το ανάποδο;!;!).

    Και μεταξύ μας, φοιτήτρια πωρωμένη που παρουσιάζει εργασία πάνω από μια ώρα, αυτό είναι κάτι που δεν το βλέπεις κάθε μέρα! Εγώ, εάν ήμουν καθηγητής (και δη σε ελληνικό πανεπιστήμιο) θα το εκτιμούσα δεόντως.

    Είμαι ο Θερσίτης κι είπα να περάσω να πω ένα «Γεια!».
    Καλή συνέχεια με ό,τι κι αν ασχολείσαι!

    ReplyDelete
  16. Πολύ ενδιαφέρον ιστολόγιο και πολύ πρωτότυπη θεματογραφία!
    Θα έρχομαι!

    ReplyDelete
  17. Ενδιαφέρον κείμενο. Δεν γνώριζα όλον αυτόν τον θόρυβο, που ξεσήκωσε το συγκεκριμένο γλυπτό... Μπράβο, που μας τα έκανες γνωστά όλα αυτά

    ReplyDelete
  18. Καλημέρα Μαριάννα πολύ ενδιαφέρον το blog σου καλώς σε βρήκα και εγώ..καλή εβδομάδα!

    ReplyDelete
  19. Νavarino καλώς ήρθες!

    Η θεματογραφία του ιστολογίου αφορά πράγματα που τυχαίνει να με ενδιαφέρουν στον κόσμο που ζούμε και ελπίζω πάντα να ενδιαφέρουν και πολλούς άλλους. Χαίρομαι που θα τα λέμε συχνά λοιπόν!

    την Καλησπέρα μου!

    ReplyDelete
  20. Γεια σου Σιτάλκη, σπουδαίε βασιλιά της Θράκης του μεγάλου βασιλείου των Οδρυσών και καλώς ήρθες! (με έκανες να διαβάσω το λήμμα στη βικιπαίδεια και το προφίλ σου) :)

    Ναι είναι ένα μικρό κρυμμένο σημείο της ιστορίας, από αυτά που όταν τα βρίσκεις νιώθεις λιγάκι εκστασιασμένος.

    Καλή συνέχεια και στη δική σου πολύ ωραία προσπάθεια με τέτοιες ανακαλύψεις στη νεώτερη ελληνική ιστορία.

    ReplyDelete
  21. haha thank you Kirigalpoththa,

    it represents a greek slave, made by american sculptor H.Powers for the London Exhibition in the mid19th century.
    Looking that artwork, the europeans found the way to censure the American legal slavery law (which still existed the time they exhibited shamelessly the greek slave) and so they reproduced the "Virginian" slave, a black slave in the same pose as the greek slave. After that the americans removed the statue from the exhibition.

    Thanks for passing by,

    ReplyDelete
  22. Γεια σου Roadartist,

    χαίρομαι που "συναντηθήκαμε", να είσαι καλά!
    ;)

    ReplyDelete
  23. Θέρσιτη. ..

    σε άφησα τελευταίο για να σκεφτώ και να απολαύσω τα λόγια σου.
    Σε ευχαριστώ πολύ.
    "λατρεύεις να τον μισείς και μισείς να τον λατρεύεις". Πράγματι... Τι αιώνας!

    Γεια σου Θερσίτη, εις το επανιδείν...

    ReplyDelete
  24. Thanks a lot for the English translation!
    Very interesting.. :)

    ReplyDelete
  25. Μαριανα μου, καλησπερα

    Πολυ ενδιαφεροντα αυτα που μας διηγηθηκες για το γλυπτο και την ιστορια του!


    Φιλια απο το Βορρα! ;)

    ReplyDelete
  26. Να'σαι καλά Elva!
    Σε ευχαριστώ για το "βόρεια" φιλάκια!!

    ReplyDelete
  27. Βρίσκω τα κέιμενα σου καταπληκτικά! Για την τεκμηρίωση τους και για τα θέματα τους. Συγχαρητήρια!

    ReplyDelete
  28. Σε ευχαριστώ πολύ Mary!

    Χαίρομαι που "γνωριστήκαμε" μέσω του λαχταριστού σοκολατένιου γλυκού σου!! :)

    Καλή μας συνέχεια και καλώς ήρθες!

    ReplyDelete
  29. Απείχα για κάποιες μέρες απ' το δίκτυο και κάνω μια προσπάθεια να "επαναπατριστώ". Δε σε ξέχασα όμως και πέρασα απ' το χώρο σου. Ειλικρινά, δεν την γνώριζα την ιστορία που αναφέρεις στην ανάρτηση αυτή, η οποία τελικά μου άρεσε ιδιαίτερα. Κάτι άλλο που επίσης μου άρεσε, τα πολλά σχόλια που είχες...

    Να είσαι πάντα καλά...

    ReplyDelete
  30. γεια σου Διάττων! :)

    Έχω καταλάβει ότι απείχες, είδα και τις ανακατανομές -το κλείσιμο του simplicity, καλή συνέχεια σου εύχομαι να είμαστε εδώ να τα λέμε και να ακούω τις σκέψεις και τις ωραίες μουσικές επιλογές σου από τον κόσμο...

    Καλό απόγευμα!

    ReplyDelete
  31. σε ευχαριστώ Tom ;)

    ReplyDelete
  32. Γεια σου Μαριανα! Thank you for this enchanting story full of twists. “θυμάμαι ότι σας αρέσουν οι ιστορίες όπου ιδέες ή αντικείμενα ταξιδεύουν μέσα στον χρόνο και μεταμορφώνονται ανάλογα με την ερμηνεία που τους δίνεται κάθε φορά.” – I feel the same and am fascinated by exactly this kind of stories. So I have deeply enjoyed yours from the beginning to the end throughout all the transformations and reinterpretations of the subject.

    Best wishes, Tamás, Hungary

    ReplyDelete
  33. Eμένα η αλυσοδεμένη Αφροδίτη γιατί μού θυμίζει τον εγκρατή Οδυσσέα δεμένο στο κατάρτι που δεν θέλει να πλανηθεί απτίς σειρήνες; Οκανένας βλέπει ότι θέλει τελοσπάντων;!
    Μαριάννα γειά σου στη πρώτη επίσκεψη ...

    ReplyDelete
  34. Κοίταξα το ημερολόγιο που έχω στο blog μου και...αν έχεις σήμερα τη γιορτή σου, σου εύχομαι ότι καλύτερο το συντομότερο... Αν δεν την έχεις, και πάλι οι ευχές μένουν... Να έχεις μια ευχάριστη Κυριακή...

    ReplyDelete
  35. @Studiolum τι έκπληξη ήταν αυτή! Να είσαι καλά, χάρηκα ιδιαίτερα για την επίσκεψή σου, έχεις ένα καταπληκτικό blog... ενθουσιάστηκα!!

    ReplyDelete
  36. @Γεια σου Γεώργιε,

    ο καθένας βλέπει μπροστά του ό,τι ποθεί...

    Είναι τα βλέφαρά μου διάφανες αυλαίες, όταν τα ανοίγω βλέπω εμπρός μου ότι κι αν τύχει, όταν τα κλείνω βλέπω εμπρός μου ό,τι ποθώ. *(Ανδρέας Εμπειρίκος)

    Να είσαι καλά!

    ReplyDelete
  37. Σε ευχαριστώ Διάττων για τις ευχές σου, τι ωραία που με σκέφτηκες μια όμορφη Κυριακή του Φλεβάρη,

    αναρωτιέμαι τι να έγραφε το ημερολόγιό σου αυτή τη μέρα, όμως δεν γιορτάζω - ποτέ :)

    Να έχεις μια ευχάριστη βδομάδα αγαπητέ φίλε μου...

    ReplyDelete
  38. Εξαιρετικά ενδιαφέρουσα ανάρτηση, κείμενο και φωτογραφίες. Μπράβο σου!

    ReplyDelete
  39. Χαίρομαι που σας άρεσε και χαίρομαι που "γνώρισα" μέσα από εσάς την Ολυμπία Δουκάκη! Πολύ ωραία ανάρτηση...

    ReplyDelete
  40. Μαριάνα, μια ακόμα εξαιρετική ανάρτηση στο εξαιρετικό σου μπλογκ!
    μπράβο!!

    ReplyDelete
  41. Χαίρομαι Romandante, μου αρέσει να σε πετυχαίνω σε σχόλια στου radical desire την γωνία
    xaxa ;)

    ReplyDelete
  42. Μαριάνα, βλέπε επίσης το βιβλίο της Joy Kasson Marble Queens and Captives: Women in 19th century Sculpture. Δεν ξέρω αν το γνωρίζεις, αλλά υπάρχει και ένα αμερικανικό μυθιστόρημα του 19ου, ανεκδιήγητο κατά τα άλλα, που εμπνεύστηκε από το άγαλμα και μιλά για Τουρκοκρατία (αλλά με Ρωμαίους μέσα!!!): http://www.amazon.com/Glaucia-Greek-Slave-Athens-Century/dp/1934671010
    Έτυχε να ασχοληθώ ως διδακτορικός κάποια στιγμή με όλο αυτό το θέμα ερευνητικά, οπότε είπα να μοιραστώ μερικά ερευνητικά tips.

    Καθυστέρησα να ανακαλύψω το ωραίο ιστολόγιό σου, αλλά κάλλιο αργά παρά ποτέ που λένε.

    ReplyDelete
  43. Γεια σου Αντώνη, καλώς ήρθες.

    Σε ευχαριστώ για το βιβλίο, δεν το είχα στα υπόψιν μου και φαίνεται ότι θα το χρειαστώ.

    χαχα σχετικά με το ανεκδιήγητο βιβλίο που μπλέκει τουρκοκρατία με ρωμαίους, κοιτά εδώ την Άννα των Ινδιών, ταινία Holywood του 1951,
    βασίζεται σε πραγματική ιστορία μιας πειρατίνας που δρούσε μέχρι τα μισά του 18ου αιώνα στον χώρο των «δυτικών Ινδιών» (σημερινή Καραϊβική)- υπάρχει μια σκηνή στην οποία οι θεατές βλέπουν ένα σκλαβοπάζαρο κάπου κοντά στον κόλπο του Μεξικού με μουσική υπόκρουση… ανατολίτικες μελωδίες. Η αγοροπωλησία γίνεται σε δραχμές (!) και το όνομα της σκλάβας είναι Ιμπραήμ (αντρικό όνομα), η οποία κατάγεται από τον Νέο Κόσμο (την Αμερική)

    να το Link:
    http://www.youtube.com/watch?v=hrSotB9t370

    ReplyDelete
  44. Μαριάνα, πολύ ενδιαφέρον το άρθρο!...ομολογώ δεν ήξερα την ιστορία του αγάλματος, αν και ξέρω αρκετά απο Ιστορία Τέχνης...μπράβο.

    ReplyDelete