Όταν ήρθε ο άσπρος λύκος... η κ.Ευφροσύνη διηγείται

Η κυρία Ευφροσύνη Πάκου τη δεκαετία του '60.

Εμείς την συναντήσαμε το φθινόπωρο του 2009 στο χωριό Πολύδωρο Ιωαννίνων μαζί με τον άντρα της τον κ. Δημήτρη.

Η κ. Φρόσω λατρεύει τα παιδιά. Σε όλες τις φωτογραφίες της είναι μαζί με παιδιά.

 

Μεγάλωσε όλα της τα ανίψια καθώς και ένα από τα παιδιά της αδερφής της, το οποίο μπόρεσε να υιοθετήσει και το μεγάλωσε ως παιδί της.

 

Εδώ είναι στον γάμο της. Δε φορά νυφικό γιατί η μητέρα της είχε χάσει τη ζωή της πρόσφατα πέφτοντας από το μουλάρι τους.

Προς μεγάλη μου έκπληξη όταν άρχισε να μου περιγράφει πόσο όμορφο ήταν το σκούρο μπλε φόρεμά με τα κεντημένα ασημί λουλούδια που φορούσε στον γάμο της, μου ανέφερε το όνομα της ράφτρας που της το είχε φτιάξει: ήταν η Κατερίνα Ζήκου, η αρχιράφτρα της Ζαγόρτσας από την οποία και η ίδια έμαθε να ράβει κάλτσες.

 Σήμερα η κ.Φρόσω είναι 86 χρονών. Υπέροχη, με πολύ χιούμορ και πολύ φιλόξενη.  Μας έφτιαξε αβγά από τις κοτούλες και ντομάτες με κρεμμύδια από τον κήπο. Μου έδωσε επίσης πολλά ρόδια και σταφύλια για να πάρω μαζί...

Η γιαγιά Φρόσω και ο παππούς Δημήτρης διηγούνται συμπληρώνοντας ο ένας τον άλλον, για τον λύκο και την αλεπού. Η περιγραφή είναι πολύ ζωντανή:

 

Τον καιρό που γινόταν ο πόλεμος της Γιουγκοσλαβίας, πολλά ζώα έφυγαν από εκεί και εγκαταστάθηκαν σε πιο νότιες περιοχές. Συνηθισμένοι στον καφέ σκούρο λύκο, ο άσπρος λύκος που έφτασε τότε στην Ήπειρο φάνηκε τόσο περίεργος στους αγρότες, που τον θυμούνται και τον αναφέρουν μέχρι σήμερα.

Στη συνέχεια η κ. Φρόσω διηγείται μια ιστορία για το πώς έφτιαχναν κάρβουνα και τα πουλούσαν στα Γιάννενα, κρυφά από την Αστυνομία:

Εδώ οι άνθρωποι κοιτάζουν τον ουρανό όχι για κουβέντα (όπως εξιστόρησε η γιαγιά Ρωξάνη), ούτε για να δουν τον χρόνο (όπως διηγήθηκε η κ.Αθηνά), αλλά μυρίζουν τον αέρα για να παρακολουθήσουν.

Η αρχιράφτρα της Ζαγόρτσας

Δεκαετία του '50 στο πανηγύρι της Ζαγόρτσας Ιωαννίνων η Κατερίνα Ζήκου, πρώτη στη σειρά μαζί με τις φίλες της. Έχει ράψει τα ρούχα και τις κάλτσες τις δικές της καθώς και των τριών κοπελιών που έχουν φορέματα στο ίδιο σχέδιο πατρόν. Η Κατερίνα έγινε η αρχιράφτρα της περιοχής.

Αυτοί εδώ είναι οι νέοι άντρες της Ζαγόρτσας, τους οποίους η Κατερίνα δεν είχε και σε μεγάλη εκτίμηση. Δεν παντρεύτηκε τελικά. Μου εκμυστηρεύτηκε το "γιατί" κάποια στιγμή: επειδή οι άντρες, λέει, βρομίζουν το σπίτι και οι γυναίκες κουράζονται να το καθαρίζουν.

Η κ. Κατερίνα ήταν πολύ φιλόξενη, εδώ μας ετοιμάζει πραγματικά πολλές τηγανίτες. Αφηγήθηκε με χιούμορ και θεατρικότητα την ζωή και τις σκέψεις της. Νομίζω είναι η καλύτερη αφηγήτρια που έχω ακούσει ποτέ μου...

Δυστυχώς λίγο καιρό πριν την ξαναεπισκεφτώ έχασε την μνήμη της... Δεν ήθελα να την ρωτήσω τίποτα, έπρεπε να την καθησυχάσω. Πολλές φορές, ξανά και ξανά, ότι είναι στο γηροκομείο πλέον και ότι δεν θα μπουν σκυλιά να την φάνε και ότι οι άγνωστοι άνθρωποι που βλέπει δεν είναι κλέφτες.

Εδώ έχω ένα μικρό κείμενο για την Αρχιράφτρα του Πολύγυρου από τον Ιούλιο. Δε πρόλαβα να καταγράψω τις ιστορίες της μνήμης της παρά μόνο γραπτά.

Αντ' αυτού ο αδερφός της και η γυναίκα του, ο Τάσος και η Ρωξάνη, 76 και 74 χρονών αντίστοιχα, μίλησαν για την παρατήρηση του φεγγαριού που γινόταν για να δουν "πότε ήταν καιρός για κουβέντες".

Όποτε έβγαινε το φεγγάρι, έβγαινε κι ο κόσμος έξω, οι γυναίκες συζητούσαν στα πεζούλια. Τα πανηγύρια και η διασκέδαση που σήμερα έχουν συνδεθεί με τη νύχτα, γίνονταν μέρα λόγω έλλειψης ηλεκτρικού ρεύματος. Επίσης δεν υπήρχαν ακόμα οι βρύσες με νερό...

Υ.Γ.1 Έχει ενδιαφέρον ο τρόπος που αλληλοσυμπληρώνουν τα λόγια τους :)



Η σύνδεση του νερού με το "βράδυ" μου προκάλεσε αρχικά περιέργεια, αλλά κατανόησα τελικά ότι για τους ανθρώπους που έζησαν εκείνα τα χρόνια στην ύπαιθρο είναι δύο έννοιες βαθιά συνδεδεμένες.


Υ.Γ.2 Όταν αποχαίρετησα την κυρία Κατερίνα στο γηροκομείο αφού με χαιρέτησε εγκάρδια είπε φωναχτά από το κρεβάτι της: "χαιρετίσματα ακόμα και σε αυτούς που δε ρωτάνε"...

Η γιαγιά Αθηνά από την Ήπειρο διηγείται... (video)

Δεύτερη στη κάτω σειρά είναι η Αθηνά Κλείτσα από την Λιγοψά Ιωαννίνων. Δούλευε στα χωράφια από 8 χρονών. Το 1957 παντρεύτηκε και πήγε στη Γερμανία για 10 χρόνια.

 

Ο άντρας της Ηλίας, πέθανε πριν δύο χρόνια και τώρα ζει μόνη της στο χωριό, είναι 76 χρονών

H κ.Αθηνά ήταν απίστευτα φιλόξενη, μας έφτιαξε γλύκό ραβανί και μας το έβαλε σε μια λεκάνη για να το πάρουμε μαζί μας στα Γιάννενα.

 

Η κ.Αθηνά μίλησε για τον ουρανό, για να προσθέσει αμέσως μετά

...το νερό.

Η κ.Αθηνά δε γνωρίζει τη φωτορύπανση που κάνει τα αστέρια να φαίνονται λιγότερο λαμπερά- γι' αυτήν τα αστέρια απλά σταμάτησαν να υπάρχουν. Περιέγραψε τα αστέρια σαν τετράγωνα γιατί η έντονη λάμψη τους τής έδινε την εντύπωση ότι τα αστέρια έχουν γωνίες.

Αφού την ρωτάω για τον ουρανό συνεχίζει σχεδόν φυσικά την εξιστόρησή της και περνάει κι αυτή όπως και άλλες γιαγιάδες, στο νερό. Ο λόγος είναι ότι το φως και το νερό ήρθαν σχεδόν ταυτόχρονα στα ηπειρωτικά αυτά χωριά μετά τη δεκαετία του '70 με αποτέλεσμα να συνδέονται συνειρμικά στη μνήμη όσων έζησαν αυτή τη μεγάλη αλλαγή.

Και πώς μετρούσαν τον χρόνο;

Ο ήλιος μετρούσε τον χρόνο της δουλειάς τους. Μόνο όταν αυτός βασίλευε τελείωνε η δουλειά στο χωράφι. Τα ρολόγια ήταν πολυτέλεια και όχι αναγκαιότητα. Η κατανομή του χρόνου και ο τρόπος που τον αντιλαμβάνονταν ήταν πολύ διαφορετικός από τον δικό μας σήμερα.

"Προφορικές ιστορίες από την Ήπειρο των μέσων του 20ου αιώνα"
copyright: Μαριάνα Ζ.

Ένας σοφός παππούς από την Ήπειρο

 Ενώ λοιπόν είχα ξεκινήσει το ερευνητικό έργο των "Γιαγιάδων της Ηπείρου" (βλ. προηγούμενες αναρτήσεις) συλλέγοντας και καταγράφοντας τις προφορικές ιστορίες και τα εργόχειρα των γιαγιάδων που ζούνε μέχρι σήμερα στα χωριά του νομού Ιωαννίνων, συνάντησα τον κύριο Δημήτρη Πάκο, 98 χρονών, που έχει ζήσει όλη του τη ζωή στο χωριό Πολύδωρο της Ηπείρου. Υπέροχος αφηγητής που διηγείται, παρατηρεί και νουθετεί.











Τα αποσπάσματα της αφήγησης του κ. Πάκου παρουσιάστηκαν στις 31 Οκτωβρίου του 2009 στην Ημερίδα των "Κήπων της Ουρανίας" στο Πνευματικό Κέντρο Αθηνών. Περισσότερα θα βρείτε εδώ.

Γιαγιάδες no.3

Συλλογή και προβολή εργόχειρων και εξιστορήσεων από τα μέσα του 20ου αιώνα, από γιαγιάδες που ζουν σε χωριά της Ηπείρου. Παρακάτω είναι κείμενα από τις εξιστορήσεις τους. Είναι μαγικό όταν αρχίσουν να διηγούνται, και έχουν τόσα πολλά να πουν. Ιστορίες ολόκληρες! Τόσο περίεργες και μακρινές από τις δικές μου... Ζωή Λέγομαι Αθηνά Κλείτσα και είμαι 74 χρονών. Είμαι αγρότισσα αλλά το ’70 πήγα στην Γερμανία και δούλεψα σε εργοστάσιο με παπλώματα και κουβέρτες. Ήμουν η πιο γρήγορη στη δουλειά. Στο χωριό οι νέες μαθαίναμε η μία από την άλλη να φτιάχνουμε ραφτά. Τότε έφτιαξα την προίκα μου μόνη μου: τέσσερις βελέντζες, πέντε κιλίμια και ένα πάπλωμα αγορασμένο από τα Γιάννινα. Πήγα σε γάμο με προξενιό. Έκανα δύο παιδιά ένα αγόρι κι ένα κορίτσι και τα ονομάσαμε Κωνσταντίνο και Κωνσταντίνα, αυτός πυροσβέστης αυτή έμαθε μοδίστρα. Ο άντρας μου ο Ηλίας πέθανε πριν δύο χρόνια. Τώρα κρατάω εγώ το σπίτι και το αμπέλι, αλλά αυτός ήξερε πώς να βγάζει το κρασί και το τσίπουρο. Εγώ του φώναζα πολύ αλλά ήταν καλός, έκανε όλες τις δουλειές. Τώρα έχουν πεθάνει όλοι εδώ για να πουν τι κάναμε στα χρόνια μας. Παρακάτω είναι μια συγχωριανή, έχουμε και τον ψωμά και τον μανάβη που μας φέρνουν τα πράγματα μέχρι το σπίτι. Πήγα μέχρι την πρώτη δημοτικού. Η μικρότερη αδερφή μου το έβγαλε όλο, η Κίτσα. Δουλεύαμε στα χωράφια εγώ με την μάνα μου και την μεγαλύτερη αδερφή μου τη Γαλατία. Έχω πολλά χρόνια να φτιάξω κιλίμια, μόνο τα παντελόνια του παππού μπάλωνα και τις ρόμπες μου. Το σώμα μου και τα χέρια καταπονήθηκαν από τις δουλειές, ήταν βαριές αυτές οι δουλειές. Τότε φτιάχναμε όμορφα πράγματα. Τώρα δε μπορώ να περπατήσω καλά, εγχειρισμένη είμαι, αυτή είναι η ζωή μου. στο γάμο της Αθηνάς Πείνα με τον Ηλία Κλείτσα, Λιγοψά 1958 Έργο Τα κάναμε όλα μόνες μας. Στην αρχή κουρεύαμε τα πρόβατα. Παίρναμε το μαλλί και ανάβαμε φωτιές για να το βράσουμε και να ξεμυρίσει. Μετά το πλέναμε στον λάκκο με τα νερά και το κοπανάγαμε πάνω στις πέτρες με τον κόπανο, κατόπιν το γρέναμε δηλαδή βγάζαμε τις ακαθαρσίες που είχε μέσα το μαλλί και το βάζαμε στα αλανάρια, έπεφτε όλη η σκόνη και γινόταν σαν μετάξι και το μαζεύαμε σε τλούπες. Στη ρόκα το γνέθαμε με το αδράχτι και γινόταν νήμα. Κατόπιν το παίρναμε το νήμα και το κάναμε κουλούρες για να βαφτεί. Είχαμε πολλών λογιών βαφές που τις αγοράζαμε από τα Γιάννενα, από τον Εξάρχου, αυτός είχε πολλές. Φτάναμε στα Γιάννενα με τα γαϊδούρια. Όταν είχαμε λεφτά μέναμε σε χάνι, αλλιώς ξεκινούσαμε ξημερώματα και φτάναμε βράδυ πίσω. Τις παίρναμε τις βαφές και τις βάζαμε σε καζάνι μαζί με τις κουλούρες. Εκεί τις αφήναμε μέχρι να βράσουν και μετά τις απλώναμε στον ήλιο μέχρι να στεγνώσουν, μια-δυο ώρες. Αυτό είναι κιλίμι που το’ φτιαξα στον αργαλιό. Μπαχτό που έμπαινε πάνω στα μπάσια, τα κρεβάτια με σανίδα. Τα στρώναμε για ομορφιά. Αυτό εδώ έχει πολλών σοϊών σειρές, είναι από την προίκα μου. Λέγαμε όλες μαζί τι χρώματα θα φτιάξουμε και μετά έπαιρνε η καθεμιά κι έφτιαχνε το δικό της. Με σπάγγο χοντρό γίνονταν τα μπαχτά. Αυτού κομπόδεσα τα βαμβάκια στις άκρες για να μην ξηλωθεί. Ο αργαλιός βγάζει ένα φύλλο τη φορά. Έφτιαξα δύο φύλλα ίδια, τα ‘σμιξα και τα ‘ραψα για να γίνει μεγάλο. Οι κοπέλες του χωριού που μάθαιναν υφαντική, 1955 Το κείμενο δημιουργήθηκε από προτάσεις που ειπώθηκαν στη προσωπική συνομιλία με την Αθηνά Κλείτσα στο χωριό Λιγοψά της Ηπείρου στις 19-04-2009 και από τηλεφωνικές συνομιλίες μαζί της στις 28-6, 4 και 5-7 2009.

Γιαγιάδες no.2

Συλλογή και προβολή εργόχειρων και εξιστορήσεων από τα μέσα του 20ου αιώνα, από γιαγιάδες που ζουν σε χωριά της Ηπείρου. Το στήσιμο και η φωτογράφιση έγινε στη Σκάλα, περιοχή Σκάλα, Ιωάννινα. Ευχαριστώ τον Βασίλη Σιάφη-ιδιοκτήτη της Σκάλας για την παραχώρηση του χώρου. Κάποιες φωτογραφίες από τα έργα της έκθεσης: Αλεξάνδρα Ντίσκου και Αθηνά Κλείτσα από Λιγοψά Ιωαννίνων. Μπαχτό και κιλίμι φτιαγμένο τη δεκαετία του 1950 σε χειροκίνητο αργαλειό. Προορίζονταν για προίκα. Κατερίνα Ζήκου από Πολύγυρο Δωδώνης. Κιλίμι που τοποθετούνταν στη σέλα του γαϊδουριού για γάμους. Φτιαγμένο τη δεκαετία του 1940 σε χειροκίνητο αργαλειό. Ενάμισι μήνας δουλειάς. και διακοσμητικό καθισμάτων σε καρέκλες. Δεκαετία 1960, πλεχτό με κονταρίτσα. Ευφροσύνη Πάκου από Δομολεσσά, εγκατεστημένη στο Πολύδωρο Ιωαννίνων. Τουρβάδες για τις δουλειές στα χωράφια.

Γιαγιάδες no.1

Ήρθε η ώρα να καταθέσουμε τις προτάσεις μας για τις δραστήριοτητες των "Urania's Gardens" του 2009. Στα πλαίσια της προβολής και ανάδειξης πολιτισμών, σκέφτηκα να παρουσιάσω τα εργόχειρα και τις εξιστορήσεις των γιαγιάδων της Ηπείρου... δεν έχουν μείνει πολλές που ζούνε στα χωριά. Αυτός είναι ο πρόλογος της ιδέας και κάποιες φωτογραφίες από το ντοσιέ εργασίας μου. Η ιδέα έπρεπε να συνδεθεί με την πρόταση της UNESCO για σύνδεση πολιτισμού και αστρονομίας, με την προτροπή "every culture has a sky" για το 2009. Έτσι κάπως δημιουργήθηκε ο "Αστερισμός των Γιαγιάδων"... Θα παρουσιαστεί τον Οκτώβρη του 2009 στην Πολιτιστική Ημερίδα που θα διοργανωθεί στην Αθήνα. «Γιαγιάδες» Συλλογή και προβολή εργόχειρων και εξιστορήσεων από τα μέσα του 20ου αιώνα, από γιαγιάδες που ζουν σε χωριά της Ηπείρου. Εργόχειρα φτιαγμένα στα μέσα του 20ου αιώνα, από κορίτσια που ζούσαν στα χωριά της Ηπείρου. Στα χωριά αυτά τις συνάντησα το 2009, ως γιαγιάδες πια. Φυλούσαν τα κιλίμια που είχαν φτιάξει μέσα σε μπαούλα. Τους ζήτησα να διαλέξουν ό,τι ήθελαν και να μου διηγηθούν ό,τι θυμόνταν από τη ζωή τους. Στην περιφέρεια των Ιωαννίνων υπάρχουν πολλά χωριά με παράδοση σε μάλλινα υφαντά, φιλοτεχνημένα από γυναίκες. Το πλέξιμο και το κέντημα ήταν μια γυναικεία οικιακή απασχόληση για όλες τις ηλικίες. Γυναίκες της παραδοσιακής κοινωνίας κεντούσαν για να διακοσμήσουν τα σπίτια τους, έπλεκαν ρούχα και ύφαιναν στον αργαλειό. Στη σύγχρονη κοινωνία τέτοιες ανάγκες ένδυσης και διακόσμησης του σπιτιού καλύπτονται από την βιομηχανία. Στα χωριά όμως συνεχίζουν να ζουν τα κορίτσια που κεντούσαν κι έπλεκαν. Έχουν γίνει γιαγιάδες… Όπως από τα βάθη των αιώνων οι άνθρωποι φαντάζονταν και ονόμαζαν τους αστερισμούς στον χάρτη του ουρανού, φαντάστηκα πάνω στον χάρτη της γης έναν αστερισμό στον οποίο κάθε αστέρι αντιπροσωπεύει τον τόπο που ζει η κάθε γιαγιά. Ονόμασα τον αστερισμό αυτό «Γιαγιάδες». Η ιδέα του «αστερισμού των Γιαγιάδων της Ηπείρου» δημιουργήθηκε σαν κίνηση ευαισθητοποίησης απέναντι στην τρίτη ηλικία, στην περιφέρεια των πόλεων που ερημώνεται σταδιακά και σε μια παραδοσιακή έκφανση που ξεχνιέται. Οι γιαγιάδες που συνάντησα μου μίλησαν με πάθος και χιούμορ για τις ζωές τους και έδειξαν με χαρά τα δημιουργήματά τους, που με τόσο κόπο είχαν φτιάξει. Με συγκίνησαν πραγματικά κι εύχομαι ο αστερισμός των Γιαγιάδων να μεγαλώνει συνεχώς και να φέρνει στο φως μοναδικές ιστορίες και δημιουργίες. Μαριάνα Ζήκου