Αναδρομή στα οράματα μιας Ελλάδας μέσα από εικόνες

Το όραμα της Μεγάλης Ιδέας, Grossi

(Εθνική Βιβλιοθήκη, Παρίσι)

Λεζάντα: "Η Ελλάς ονειρεύεται την Ευρώπη να οδηγεί μεγαλοπρεπώς τον ελληνικό λαό στο πεπρωμένο του: τον θρόνο του Βυζαντίου. Το όραμα της Μεγάλης Ιδέας ενισχύθηκε σημαντικά τη περίοδο του Όθωνος".

Ελλάδα και Μεξικό σε αναζήτηση προστάτου

(γαλλική εφημερίδα Charivari, Εθνική βιβλιοθήκη, Παρίσι)

Λεζάντα: "Αυτοί οι κύριοι δεν είναι τόσο γυναικάρεσκοι για να τους περιμένουμε έτσι, φέρεται να λέει η Ελλάδα προς το Μεξικό".

Βέβαια ...

Έλληνες ζωγράφοι που σπουδάζουν στο εξωτερικό αρχίζουν να φιλοτεχνούν πίνακες με ρομαντικοποιημένα θέματα:

Ειδύλλιο, Θεόδωρος Βρυζάκης, 1862

(λάδι σε μουσαμά, Εθνική Πινακοθήκη-Μουσείο Αλεξάνδρου Σούτσου)

...αντιγραφές τα περισσότερα από την ευρωπαϊκή εικονοποιία:

Εικονογράφηση Δον Ζουάν 

(μυθιστόρημα του Lord Byron), Richard Westall, 1820

Το ελληνικό κράτος χρησιμοποιεί αυτά τα έργα τέχνης για να συγκινήσει τις ευρωπαϊκές δυνάμεις και δεν τα καταφέρνει άσχημα:

 

Έρανος υπέρ των Ελλήνων, Γαλλία, 1826

(Εθνική Βιβλιοθήκη Γαλλίας, Παρίσι)

Περνάνε κάποια χρόνια και κάτι αλλάζει στην Ελλάδα:

Οικογένεια Αθηναίων, Φίλιππος Μαργαρίτης, 1855-1860

(Αλμπουμίνα, Εθνική Πινακοθήκη, Αθήνα)

"Η γενιά της επανάστασης με φουστανέλα, οι απόγονοί της με ρούχα του δυτικού συρμού. Φωτογραφική τεκμηρίωση της μαρτυρίας του Φραγκίσκου Λένορμαν για την Αθήνα του τέλους της οθωνικής περιόδου: "…είναι η πόλις των μεγάλων αντιθέσεων. Άλλοι κυκλοφορούν με φουστανέλα και βράκες, άλλοι είναι ντυμένοι με την τελευταία γαλλική μόδα, πίνουν μπύρα, καπνίζουν πούρα Αβάνας και διαβάζουν ξένες εφημερίδες".

Μετά την θέσπιση του ελληνικού κράτους το 1830, ξένοι βασιλείς, ευγενείς και διπλωμάτες μεταφέρονται στη νέα πρωτεύουσα, την Αθήνα. Τα τούρκικα λουτρά, οι βρύσες και τα βυζαντινά εκκλησάκια καταστρέφονται και η πόλη εξευρωπαΐζεται γρήγορα μέσα στην επόμενη δεκαετία. «Ά, στην Αθήνα η γραφικότητα χάθηκε πια», έλεγε εκείνον τον καιρό -το 1839- ο αυστριακός πρόξενος και παλιός της κάτοικος Gropius. Οι νοικοκυραίοι μεταφέρονται από τα λαϊκά αρχοντόσπιτα στους νεοκλασικούς οίκους όπου οι γυναίκες κυκλοφορούν άνετα φορώντας τα φαρδιά κρινολίνα τους.

«Η Αθήνα είναι η μόνη πόλη στον κόσμο», έγραφε στα 1913 ο Γουσταύος Φούζερ «όπου μερικές καταστάσεις που αλλού θα φαινόντουσαν υπερβολές μυθιστοριογράφου, δεν αγγίζουν την παραδοξολογία».

Η ευρωπαϊκή εικονοποιία όμως εμπνέεται από την ιδέα της Ελλάδας και παράγει τα δικά της οράματα:

Ελληνίδα γυναίκα, Sir Lawrence Alma-Tadema, 1869

(λάδι σε μουσαμά, ιδιωτική συλλογή)

Ελληνίδα σκλάβα, Max Nonnenbruch, π. 1870

(λάδι σε μουσαμά, δημόσια συλλογή)

Οι εύπορες ελληνίδες της πρωτεύουσας βέβαια στα μέσα του αιώνα είναι κάπως έτσι:

Προσωπογραφία κυρίας με φτερό, Γεώργιος Μαργαρίτης, π.1850

(λάδι σε μουσαμά, Εθνική Πινακοθήκη-Συλλογή Ε Κουτλίδη, Αθήνα)

Προς το τέλος του αιώνα η οριενταλιστική αισθητική φθίνει. Οι εικονογραφικές προσωποποιήσεις της Ελλάδας από τους ευρωπαίους άρχισαν να μεταμορφώνονται από όμορφες νέες γυναίκες που πόζαραν αισθησιακά σε καρικατούρες των πιο αντιερωτικών συμβόλων, όσο τα συμφέροντα συγκρούονταν και οι σχέσεις με την Ελλάδα γίνονταν όλο και πιο προβληματικές: το γκρινιάρικο παιδί, το πόδι που βρωμάει, αλλά και μια γελοιογραφική αναπαράσταση της Ελλάδας που δίνεται σαν σκλάβα με χρηματικό αντάλλαγμα.

(διαδικτυακή εταιρεία “Cartoonstock”, συλλογή “vintage cartoons”)

Στα τέλη του 19ου αιώνα οι γελοιογραφικές απεικονίσεις της Ελλάδας σε ευρωπαϊκά έντυπα πληθαίνουν καθώς οι σχέσεις Ελλάδας και Ευρώπης περνάνε κρίση.

Παραδείγματα αφροδισιακών της μπουρζουαζίας του 19ου αιώνα: (μέρος β') Kωμική κι ερωτική πορνογραφία

 λεπτομέρεια του έργου:
Η έκσταση της Αγίας Θηρεσίας, Gian Lorenzo Bernini, 1645-1652
(μάρμαρο, εκκλησία Santa Maria della Vittoria, Ρώμη)
Πηγή: Gombrich E.H., Το χρονικό της τέχνης, εκδ. Μορφωτικό ίδρυμα εθνικής τραπέζης, Αθήνα, 1994

Η ισπανίδα Αγία Θηρεσία (Teresa of Avila) που έζησε τον 16ο  αιώνα, είχε συνδεθεί και στο παρελθόν με μια τολμηρή καλλιτεχνική δημιουργία, μια σκηνή εμπνευσμένη από το αυτοβιογραφικό της έργο στο οποίο μιλάει:

«για μια στιγμή θείας έκστασης όταν άγγελος Κυρίου διαπέρασε την καρδιά της με ένα χρυσό φλεγόμενο βέλος, γεμίζοντάς την με πόνο αλλά και με άφατη ευδαιμονία»,[1] 

επιτρέποντας μετέπειτα αμφισβητήσεις της θρησκευτικής εμπειρίας που την διακατείχε, κάνοντας λόγο για μια μάλλον:

«λιμπιντική έκφραση με θρησκευτική τιάρα».[2] 

Τον 19ο  αιώνα ο βέλγος καλλιτέχνης και τυπογράφος Félicien Rops δημιούργησε μια σειρά εικονογραφήσεων διακωμωδώντας τον οργασμό της αγίας αλλά και άλλες πτυχές της πνευματικής ζωής. Ο F. Rops γνωρίστηκε με τον Ch. Baudelaire και εικονογράφησε μέρος των ποιημάτων του από «Τα άνθη του κακού» που λογοκρίθηκαν στη Γαλλία και εκδόθηκαν στο Βέλγιο, ενώ θαυμάζονταν από συγχρόνους του, ιδιαίτερα από εκπροσώπους των κινημάτων του Συμβολισμού και του Αισθητισμού.

Η αγία Θηρεσία, Felicien Rops
Πηγή: Joachim H.N., Felicien Rop 1833-1898, Gerd Hatje, 1999 

   Τα επαιτικά τάγματα, Ο φιλότεχνος καλόγερος

Ο ιερέας εξαίρει τη νέα που αποποιείται
τα υλικά αγαθά και λούσα


Ωστόσο μια από τις μεγαλύτερες πηγές του «κακού» εμφανίστηκε επίσης στις αρχές του 16ου αιώνα, όταν ένας ιταλός δούκας παρήγγειλε μια σειρά πορνογραφικών εικόνων για ιδιωτική χρήση. Μόλις τις είδε ο Pietro Aretino εμπνεύστηκε δεκαέξι πορνογραφικά σονέτα, ένα για κάθε εικόνα, κι έγινε ο εισηγητής της μοντέρνας ερωτικής λογοτεχνίας στην Ευρώπη. Έτσι, αν και οι πορνογραφικές εικονογραφήσεις καταστρέφονταν συστηματικά, επανεμφανίζονταν σε διάφορες επανεκτελέσεις χάρη στα πορνογραφικά κείμενα του Aretino που διασώζονταν:

“Let’s make love my beloved, let’s make love right away since we are all born for this. And If you adore my cock, I love your pussy, and the world wouldn’t be worth a fuck without this. And if it were decent to screw after death I would say: Let’s screw so much that we die of it, and in the beyond we’ll fuck Adam and Eve, who found death so indecent. […]”

I modi, ανώνυμος, π. 1830, Γαλλία
Πηγή: http://www.erotomane.org/

Κι ενώ το στοιχείο της λαϊκότητας δεν απέπνεε κανέναν αισθησιασμό για την μπουρζουαζία, αυτή η κοινωνική τάξη εκπλήρωσε στη λαϊκότατη «Ανατολή» τις πιο κρυφές και εκστατικές της φαντασιώσεις, κρύβοντας επιμελώς τα στοιχεία που την ενοχλούσαν από τους πίνακές της. Ο οριενταλισμός στη ζωγραφική του 19ου αιώνα  χαρακτήρισε ένα σύνολο από έργα τέχνης που απεικονίζουν έναν ανύπαρκτο κόσμο, αποκύημα της φαντασίας των ρομαντικών οι οποίοι έκαναν κάποιες απλές αναγωγές:

ταύτισαν τη λαϊκότητα της Ανατολής με τον εξωτισμό και τις ιθαγενείς λευκές γυναίκες με τον ερωτισμό. Όπου η λαϊκότητα γινόταν υπερβολικά χυδαία βλεπόταν ως κωμική και όπου δεν υπήρχαν λευκές γυναίκες, εφευρίσκονταν.

Το νησί, Richter & Shenton, 1834
Πηγή: Παπασταύρος Α., Λόρδος Μπάυρον: από τα Γιάννενα στην
αθανασία, εκδ. Δωδώνη/Οδυσσέας, Αθήνα, 2006

Ο γλυκερός άντρας και η ημίγυμνη χαρωπή γυναίκα που πέφτει στην αγκαλιά του, είναι από την εικονογράφηση του έργου του Μπάιρον

«Το νησί», μια ιστορία με «…εξωτικά νησιά, όμορφες κοπέλες της Ταϊτής και σκληρούς ναυτικούς».       

Παρακάτω ο G. Flaubert περιγράφει έκτροπες σκηνές από την Ανατολή που διασκέδαζαν τους αναγνώστες του:

«Για να διασκεδάσει το πλήθος, ο γελωτοποιός του Μωχάμεντ Άλι πήρε μια γυναίκα στο παζάρι του Καΐρου μια μέρα, την έβαλε πάνω στον πάγκο ενός καταστήματος και έσμιξε μαζί της δημόσια ενώ ο μαγαζάτορας κάπνιζε ατάραχος την πίπα του.

Στο δρόμο από το Κάιρο προς τη Σούμπρα αρκετό καιρό πριν, ένας νεαρός άνδρας αφέθηκε να σοδομηθεί από έναν μεγάλο πίθηκο όπως στην παραπάνω ιστορία, για να τραβήξει το ενδιαφέρον και για να κάνει τους ανθρώπους να γελάσουν.

Ένας ασκητής πέθανε κάποτε -ένας ηλίθιος- που για καιρό τον θεωρούσαν άγιο. Όλες οι μουσουλμάνες γυναίκες έρχονταν να τον δουν και τον αυνάνιζαν -στο τέλος πέθανε από εξάντληση- από το πρωί ως τη νύχτα μια ασταμάτητη εκσπερμάτωση».[3]

Le Brenn et sa part de butin, Paul Jamin, 1893

(λάδι σε μουσαμά, ιδιωτική συλλογή)

Πηγή: http://www.artcyclopedia.com

Νέες λευκές γυναίκες που βρίσκονται αιχμαλωτισμένες και γυμνές μέσα σε έναν πολυτελή σκηνικό διάκοσμο αποτελούν τα λάφυρα της μάχης.

[1] Gombrich E.H., Το χρονικό της τέχνης, εκδ. Μορφωτικό ίδρυμα εθνικής τραπέζης, Αθήνα, 1994, σ.438
[2] Αριστηνός Γ., «Ο οργασμός της Αγίας Θηρεσίας», Ελευθεροτυπία στήλη «Τέχνες», 2 - 27/09/2008
[3] Said E., Οριενταλισμός, Νεφέλη, Αθήνα, 1996, σ.129

Παραδείγματα αφροδισιακών της μπουρζουαζίας του 19ου αιώνα: (μέρος α') Βαμπιρισμός και βυρωνισμός στη λογοτεχνία και τη ζωγραφική

John Polidori, F.G. Gainsford, π.1816

(λάδι σε μουσαμά, National Portrait Gallery, London)

Ο John Polidori [1795-1821] εμπνευσμένος από τον ρομαντικό ποιητή Lord Byron τον οποίο ακολούθησε στο ταξίδι του το 1816 σαν προσωπικός του γιατρός, συγγράφει την πρώτη ιστορία βαμπιρικής λογοτεχνίας στην Αγγλία το 1819, «The vampyre, a tale», η οποία απέκτησε γρήγορα μεγάλη φήμη, επιτυχία και μιμητές.

Ο ερωτισμός είναι έντονος αλλά συγκαλυμμένος. Κάτω από τα πουριτανικά ιδανικά της αγγλικής κοινωνίας, η απλή περιγραφή μιας συνάντησης και συνομιλίας ενός άντρα και μιας γυναίκας γίνεται εύκολα φορέας αισθησιασμού που εξάπτει σεξουαλικά τους μπουρζουάδες αναγνώστες του.

Πλοκή: Η δράση εκτυλίσσεται στην Αθήνα, όπου ο Aubrey που είναι ο ήρωας του μυθιστορήματος, ερωτεύεται την ελληνίδα κόρη Ianthe. Αυτή του διηγείται κάποιες ιστορίες με βαμπίρ αλλά αφού καταφθάνει στην Αθήνα ο Lord Ruvthen, η Ianthe βρίσκει τραγικό θάνατο. O Aubrey δε συνδέει την άφιξη του φίλου του με τον θάνατο της αγαπημένης του και συνεχίζουν μαζί το ταξίδι τους. Στη διαδρομή δέχονται επίθεση ληστών και ο Ruvthen πεθαίνει, αλλά βάζει τον Aubrey να υποσχεθεί ότι δε θα μιλήσει σε κανέναν για τον θάνατό του. Ο Aubrey επιστρέφει στο Λονδίνο, όπου μετά από κάποιο καιρό εμφανίζεται ζωντανός ο Lord Ruvthen και αρχίζει να φλερτάρει την αδερφή του Aubrey. Ο ετοιμοθάνατος Aubrey γράφει στην αδερφή του ένα γράμμα στο οποίο την πληροφορεί για τη σκοτεινή ύπαρξη του Ruvthen. Το γράμμα δεν καταφθάνει, ο Aubrey πεθαίνει και η αδερφή του παντρεύεται τον Lord Ruvthen. Την νύχτα του γάμου ο Ruvthen την σκοτώνει και δραπετεύει.

Εικονογράφηση 19ου αιώνα, Ο Vlad Dracula στην θεατρική σκηνή του Λονδίνου

«Ο δράκουλας προσπαθεί να κατακτήσει το γυναικείο σώμα για να ικανοποιήσει την καθολική αντρική ανάγκη ερωτικής επιθυμίας και ηδονισμού.»[1]

Εικονογράφηση 19ου αιώνα, γυναίκα βαμπίρ πάνω από ακινητοποιημένο άντρα

Στο βιβλίο του Elementary structures of kinship, o Levi-Strauss [1908-2009] γράφει: «Οι γυναίκες είναι το πολυτιμότερο αντικείμενο -par excellence- τόσο από βιολογικής όσο και από κοινωνικής πλευράς.[…] Είναι πολύτιμες ως αντικείμενα προσωπικής ερωτικής επιθυμίας και γι’ αυτό ερεθίζουν τα σεξουαλικά και εξουσιαστικά αντρικά ένστικτα.»[2]

Η «καταραμένη» φύση των βυρωνικών ηρώων οδηγεί το νεαρό Aubrey στο θάνατο, όπως και τον ίδιο τον συγγραφέα του μυθιστορήματος J. Polidori σε ηλικία 26 ετών. Ο Lord Byron που για καιρό θεωρούνταν ο συγγραφέας του μυθιστορήματος πεθαίνει 36 ετών. Ο Γ. Πιτζαμάνος που φιλοτέχνησε το βυρωνικό του πορτρέτο σε ηλικία 33 ετών πεθαίνει 5 χρόνια αργότερα.

Αυτοπροσωπογραφία, Γεράσιμος Πιτζαμάνος, 1820

(λάδι σε χαρτί, Εθνικό Ιστορικό Μουσείο, Αθήνα)

Ο Γεράσιμος Πιτζαμάνος [1787-1825] (πολυταξιδεμένος επτανησιώτης ζωγράφος, μελετητής, αρχιτέκτονας της ρώσικης αυλής) συγχρονίστηκε με το ευρωπαϊκό ρομαντικό ρεύμα και ενσάρκωσε πειστικά τον βυρωνικό ήρωα, ένα από τα δημοφιλέστερα αντρικά πρότυπα του ρομαντισμού, μαζί με πολλές ιδιότητες που τον καθιστούν ερωτικό -μορφωμένος, γοητευτικός, χαρισματικός και μυστηριώδης. Η ωραία εμφάνιση του, το έντονο βλέμμα του και η τεχνοτροπία που χρησιμοποίησε (γρήγορη σχεδίαση, ρευστά χρώματα πάνω σε χαρτί, παλμώδης ζωγραφική υφή) μεταφέρουν κάποια από τα χαρακτηριστικά του ρομαντισμού, μαζί και αυτά του λυρισμού και της αισθησιακότητας.

Ωστόσο ο βυρωνισμός και ο ρομαντισμός κάτω από το πέπλο του ερωτισμού, είναι ευρωπαϊκοί αισθητικοί ιδεότυποι που οι έλληνες καλλιτέχνες δε θα χρησιμοποιήσουν. Μπορεί ο Εμμανουήλ Ροΐδης [1836-1904] να είχε χαρακτηρίσει τον ελληνικό 19ο αιώνα «βυρωνίζων» και ο Κωστής Παλαμάς [1859-1943] «βυρωνομανή»[3],στη ζωγραφική όμως που παράγεται μέσα στην ελληνική επικράτεια δεν θα υπάρξει η αντανάκλαση αυτού του πνεύματος όπως συμβαίνει στη λογοτεχνία με τη Πρώτη Αθηναϊκή Σχολή.
Η αυτοπροσωπογραφία του Γ. Πιτζαμάνου είναι μάλλον το μοναδικό ελληνικό ανδρικό πορτρέτο ζωγραφισμένο από έλληνα καλλιτέχνη που είναι γοητευτικό και σύγχρονο με το ευρωπαϊκό ρομαντικό ρεύμα.

Το βυρωνικό πορτρέτο του Γ. Πιτζαμάνου θα μπορούσε να ανταγωνιστεί σε γοητεία ο φρεσκοξυρισμένος και καλοχτενισμένος έλληνας αγωνιστής του Θ. Βρυζάκη, ο οποίος αν και έχει εξευρωπαϊσμένα χαρακτηριστικά (αμούστακος, περιποιημένος) δεν ενσαρκώνει τον εγωπαθή βυρωνικό ρομαντισμό, αλλά περισσότερο ένα εθνικό πρότυπο έλληνα αγωνιστή πρωτίστως ακαδημαϊκό.

Προσωπογραφία αγωνιστή, Θεόδωρος Βρυζάκης, 1838

(λάδι σε καμβά, Εθν. Πινακοθήκη-Μουσείο Αλ. Σούτζου, Αθήνα)

________________
[1] Elizabeth Signorotti (1996) , «Repossessing the Body: Transgressive Desire in "Carmilla" and Dracula», Criticism, Vol. 38
[2]Claude Levi-Strauss, The Elementary Structures of Kinship, Alden Press, 1970, London (first published 1949, France), p. 481, 496
[3]Τα Νέα (23-3-1997), Βλαβιανός Χ. «Λόρδος Μπάιρον: Δεν θέλω να κακολογήσω τους Έλληνες», (στήλη Βιβλιοδρόμιο-Ιδέες)

Το γλυπτό της γυμνής ελληνίδας σκλάβας και η οξύτατη πολιτική κριτική που προκάλεσε

Το 1844 ο Αμερικανός Hiram Powers φιλοτέχνησε σε νεοκλασικό ύφος την «ελληνίδα σκλάβα», ένα μαρμάρινο γλυπτό με το οποίο τέθηκε ρομαντικοποιημένα ένα κοινότοπο θέμα των οριενταλιστών, η αιχμάλωτη γυναίκα. Ωστόσο, αυτό που έκανε περισσότερη αίσθηση δεν ήταν το έργο, αλλά ο πρόλογος που είχε ετοιμάσει γι’ αυτό ο ίδιος ο Powers με τον οποίο συνδύασε στο γλυπτό του νεοκλασικά, ρομαντικά και οριενταλιστικά στοιχεία:  

«Η σκλάβα πιάστηκε αιχμάλωτη από τους Τούρκους σε κάποιο ελληνικό νησί τον καιρό της Ελληνικής Επανάστασης, η ιστορία είναι γνωστή σε όλους μας. Ο πατέρας και η μητέρας της όπως και όλοι οι συγγενείς της έχουν θανατωθεί από τους εχθρούς και μόνο αυτή διασώθηκε σαν θησαυρός υπερβολικά πολύτιμος για να πεταχτεί. Τώρα βρίσκεται περικυκλωμένη από βαρβάρους […] και εκτεθειμένη στα βλέμματα του κόσμου που απεχθάνεται. Περιμένει τη μοίρα της με έντονη ανησυχία η οποία κατευνάζεται όμως από την εμπιστοσύνη της ότι θα λάβει βοήθεια από τον Θεό. Συγκεντρώστε όλες αυτές τις οδύνες μαζί και προσθέστε το κουράγιο και την εγκαρτέρηση ενός χριστιανού και δε θα μείνει πουθενά χώρος για ντροπή».[1]

 (λεπτομέρεια στην οποία διακρίνεται ο σταυρός

που δηλώνει την χριστιανική πίστη της σκλάβας)

Απαντώντας στη σκανδαλολογία που προκάλεσε το γυμνό την πρώτη φορά που εκτέθηκε στο πουριτανικό αμερικάνικο κοινό, κατάφερε να ικανοποιήσει τόσο τους θρησκευόμενους που πήγαιναν με την ενθάρρυνση της εκκλησίας να το δουν, όσο και αυτούς που διεγείρονταν με την θέα του γυμνού γυναικείου σώματος. 

Ο Powers είχε δηλώσει ότι «η ελληνίδα σκλάβα είναι η προσωποποίηση όλων των υποδουλωμένων ελληνίδων».[2] 

Αυτή η οπτική είχε γοητεύσει πολλές γυναίκες που είδαν στο γλυπτό αυτό ένα σύμβολο για την διακήρυξη των δικαιωμάτων και της κοινωνικής τους χειραφέτησης. Περήφανοι για το έργο τέχνης που συγκέντρωνε τόσες αρετές, οι αμερικάνοι διάλεξαν την ελληνίδα σκλάβα σαν το κύριο έκθεμα του περιπτέρου τους, στη πρώτη παγκόσμια έκθεση στο Crystal Palace του Λονδίνου το 1851.

 

Στην πρώτη παγκόσμια έκθεση στο Crystal Palace του Λονδίνου

Στην Ευρώπη όμως το έργο δεν είχε την υποδοχή που ήλπιζαν οι αμερικανοί. Ενοχλημένοι από την ελληνίδα σκλάβα που υποτίθεται ότι αντιπροσώπευε την Αμερικάνικη χριστιανική ηθική, το περιοδικό Punch θέλησε να θυμίσει ότι η Αμερική ήταν ακόμα ένα κράτος που η δουλεία συνέχιζε νόμιμα εις βάρος των νέγρων, φέρνοντας σαν αντιπαραβολή το σκίτσο “The Virginian slave”. 

  Σκίτσο από το Περιοδικό Punch

Μετά από αυτή τη δημοσίευση οι υπέρμαχοι της κατάργησης της δουλείας άρχισαν να διαδηλώνουν μπροστά από το αμερικανικό γλυπτό. Ο πρώτος από αυτούς, ένας μαύρος ακτιβιστής ξεκίνησε την διαδήλωσή του αναγγέλλοντας ότι:

«ως αμερικανός σκλάβος πρόσφυγας βάζω αυτή την σκλάβα της Βιρτζίνια δίπλα από την σκλάβα της Ελλάδας σαν την πιο ταιριαστή της παρέα».[3] 

Μετά από αυτά τα γεγονότα οι αμερικανοί αποφάσισαν να καθαιρέσουν το έργο για το οποίο ήταν τόσο περήφανοι. Η εξιδανικευμένη προσωποποίηση της γυναικείας ελληνικής σκλαβιάς έγινε έτσι η αφορμή για μια οξύτατη πολιτική κριτική πέρα από τον Ατλαντικό, αλλά και για τη δημιουργία μιας από τις πρώτες ερωτικού περιεχομένου επιχρωματισμένες νταγκεροτυπίες.

 

Νταγκεροτυπία επιχρωματισμένη, 1847

Ο απόηχος όλων αυτών των ευρωπαϊκών φαντασιώσεων για την δημόσια διακόρευση σεμνών γυναικών φτάνει ενισχυμένος στο τέλος του αιώνα με μια σειρά έκδηλης ερωτικής εικονοποιίας συνυφασμένης με οριενταλιστικά και συμβολικά στοιχεία. Εκεί εμφανίζεται πάλι η ελληνίδα σκλάβα, αυτή τη φορά καθισμένη ολόγυμνη στο έδαφος ανάμεσα στο πλήθος με μια ξύλινη πινακίδα περασμένη στο λαιμό που γράφει το όνομά της, «Ρόδον».

Jose Jimenez Aranda, slave girl, 1897

---

[1] Uncle Tom's Cabin & American Culture, Powers' "Greek Slave", University of Virginia (προσπέλαση 31-1-2010) http://www.iath.virginia.edu/utc/sentimnt/grslvhp.html

[2] Crane S. E., White Silence: Greenough, Powers, and Crawford: American Sculptors in Nineteenth Century Italy, p.203

[3] Glowacka D. - Boos S. (ed.), Between Ethics and Aesthetics: Crossing the Boundaries, p.134

Τύποι καλλιτεχνικών επιτυχιών (νο.3): Harry Potter, μια σύγχρονη επιτυχία

γ1. Ένας μικρός μάγος μεταξύ πολλών φυλακισμένων

Στη βιβλιοθήκη της φυλακής Guantanamo Bay, βόρεια από τις φυλακές που κρατούνταν ο Charrière, υπάρχουν 13.500 βιβλία. Πρόσφατα στάλθηκε εκεί ένας δημοσιογράφος μιας λονδρέζικης αραβικής εφημερίδας και μεταξύ των άλλων ρώτησε τον βιβλιοθηκάριο για τα τρία δημοφιλέστερα βιβλία που διαβάζουν οι κρατούμενοι. Η απάντηση είχε ενδιαφέρον και δημοσιεύτηκε σε πολλά Μ.Μ.Ε.:
Στην 1η θέση είναι ο Harry Potter και τα μυθιστορήματά του,
2η Ο Δον Κιχώτης του Θερβάντες και
3η Τα όνειρα από τον πατέρα μου του Barack Obama.

Οι φυλακισμένοι στο Guantanamo είναι κυρίως μουσουλμάνοι που συνελήφθησαν κατά τη διακυβέρνηση του G. Bush Jr. σαν ύποπτοι ή κατηγορούμενοι για συμμετοχή σε επιθέσεις στο Αφγανιστάν. Τα υπόλοιπα αναγνώσματα των κρατουμένων αφορούν κυρίως μουσουλμανικά θρησκευτικά βιβλία.

Συνηθίζω να διαβάζω τα online σχόλια του κοινού σαν μέρος της είδησης. Διάφοροι θέλησαν να εξηγήσουν αυτή τη πρωτιά του Harry βρίσκοντας πιθανές συσχετίσεις πραγματικών και φανταστικών χαρακτήρων ενώ αρκετοί εξέφεραν σοβινιστικές απόψεις και αντιμετώπισαν αρνητικά το ότι οι κρατούμενοι διαβάζουν και μάλιστα μυθιστορήματα φαντασίας. Χωρίς να γίνεται να ερωτηθούν οι ίδιοι οι κρατούμενοι, νομίζω ότι η πραγματική εξήγηση πρέπει να μοιάζει με αυτή: “I doubt there's any grand metaphor explaining their choice of Harry Potter books. Humans generally like Harry Potter books. The series has sold over 400,000,000 books. That is not a typo. 400 million+ books. People love Harry Potter books.”[1]

[1] Σχόλιο του επισκέπτη “JeffKw” στη διαδικτυακή σελίδα «Informed Comment», http://www.juancole.com/2009/09/guantanamo-reading-list-harry-potter.html

2. Αριθμοί που θα μεγαλώνουν

Ο Harry Potter είναι ένα “cultural phenomenon” χωρίς προηγούμενο που βρίσκεται σε εξέλιξη αυτή τη στιγμή. Στις 24 Οκτωβρίου του 2000 η J. K. Rowling διάβασε αποσπάσματα από το 4ο βιβλίο της μπροστά σε κοινό 20.264 ατόμων. Ήταν η μεγαλύτερη συλλογική ανάγνωση που έχει πραγματοποιηθεί ποτέ. Το βιβλίο Guinness του 2010 έχει 6 τίτλους που αφορούν τον ήρωα της J. Rowling, μεταξύ αυτών του πιο γρήγορα πουλημένου βιβλίου (8.3 εκατομμύρια αντίτυπα το πρώτο 24ωρο μόνο στην Αμερική το τελευταίο βιβλίο της σειράς) και των περισσότερων αντιτύπων σε πρώτη έκδοση (8.5 εκατομμύρια αντίτυπα το τέταρτο βιβλίο της σειράς).
Τα νούμερα φαίνονται πραγματικά μεγάλα, προπάντων ασυνήθιστα. Λαμβάνοντας όμως υπ’ όψιν την σημερινή φύση του μάρκετινγκ και το γεγονός ότι προωθείται σε ένα παγκόσμιο κοινό, ήταν σχετικά προβλέψιμα. Καθώς η παγκοσμιοποίηση εξελίσσεται, τα ρεκόρ των πιο πρώιμων «πολιτιστικών φαινομένων» θα φαίνονται λιγότερο εντυπωσιακά. Η «μεγαλύτερη ανάγνωση» της ανθρωπότητας έγινε πριν δέκα περίπου χρόνια σε ένα στάδιο του Καναδά. Σε μια μελλοντική, πιο παγκοσμιοποιημένη αγορά και με την βοήθεια του μάρκετινγκ, αυτός ο αριθμός θα μπορούσε να καταρριφθεί εύκολα με την οργάνωση ταυτόχρονων «μεγάλων αναγνώσεων» στις μεγαλύτερες πόλεις του κόσμου. Ο Harry Potter είναι ένα πρώτο βήμα και ο επιχειρησιακός ανταγωνισμός θα ψάχνει συνεχώς την ευκαιρία να το ξεπεράσει με νέα ρεκόρ.

γ3. Ο πρώτος αντίπαλος

Το “Twilight” αποτελεί ένα πρόσφατο best-seller ιδιαίτερα δημοφιλές ανάμεσα στους εφήβους το οποίο έχει γίνει μόδα και προωθείται ήδη σαν “cultural phenomenon”. Στο οπισθόφυλλο του πρώτου βιβλίου υπάρχει η ακόλουθη προτροπή: “Move over Harry Potter…”. Στο διαδίκτυο γίνονται χιλιάδες λεκτικές διαμάχες για το ποιο είναι «το καλύτερο». Η έκταση που παίρνει το θέμα χαρίζει δημοσιότητα στο μεν, επικαιρότητα στο δε και το ένα επωφελείται από το άλλο.

Το μάρκετινγκ εκμεταλλεύεται και διατηρεί αυτή τη κόντρα περνώντας την από τις ταινίες και τα βιβλία σε καθαρά καταναλωτικά προϊόντα όπως τρόφιμα. Έτσι στο blog του MTV υπάρχει μια νέα προτροπή: “Move over 'Twilight Chocolate', check out the new 'Harry Potter Candy'” [1]. Επιτρέπεται πάλι ο σχολιασμός και το ανορθόδοξο αυτής της σύγκρισης κατανοείται από τους περισσότερους: “there is no competition between Twilight and Harry Potter. The media is just trying to make us want to buy more. all this comparing is getting old. quick.”[2]

Τελικά το Twilight δε κατάφερε να ξεπεράσει τον Harry Potter κι έτσι συνέχισε σαν το: “The next best to Harry Potter” [3]. Ωστόσο αυτή η αγωνία του νικητή που μπορεί να ξεκίνησε από το κοινό αλλά που τροφοδοτήθηκε επιμελώς από το μάρκετινγκ, λειτούργησε διεγερτικά για τα βιβλία της S. Meyer τα οποία απευθύνονται πάνω απ’ όλα στο εφηβικό κοινό αφήνοντας εξ’ αρχής εκτός, λόγω του είδους του βιβλίου (ρομάντζο), τα παιδιά.

[1] http://moviesblog.mtv.com/2008/08/11/move-over-twilight-chocolate-check-out-the-new-harry-potter-candy/

[2] Σχόλιο του επισκέπτη “pshdsy” στo blog του MTV, ο.π.

[3]“Move over Harry Potter, Twilight Series is here”, IBN Live, http://ibnlive.in.com/news/move-over-harry-potter-twilight-series-is-here/72413-40.html

γ4. Αποτιμώντας την J. K. Rowling

Η οικουμενική και φανατική αποδοχή των μυθοπλασιών της J. Rowling που διαρκεί ήδη πάνω από δεκαετία, έβαλαν τον Harry Potter στο παγκόσμιο superstardom. Όχι μόνο τον φανταστικό χαρακτήρα του, αλλά και τον ηθοποιό που τον ενσαρκώνει. Οι αντιδράσεις του κοινού τις ημέρες έκδοσης του έβδομου και τελευταίου βιβλίου της σειράς, θύμισαν κάτι από το παρελθόν: "The excitement, anticipation and just plain hysteria that came over the entire country this weekend was a bit like the Beatles' first visit to the U.S.” [1]

Μετά την έκδοση και του τελευταίου βιβλίου, το έργο της Rowling άρχισε να αποτιμάται. Για τους αρνητικούς σχολιαστές το λογοτεχνικό ύφος της δεν φαίνεται να διαθέτει διαχρονικές αξίες (G. Mishra, 2007) και επίσης δεν είναι Tolkien (R. McCrum, 2007). Ωστόσο οι διάσημες μυθοπλασίες στα έργα του Tolkien που έχουν αφήσει έναν σχεδόν ασύγκριτο απόηχο μέχρι σήμερα ακόμα και στη μουσική (Blind Guardian) ή σε R.P.G. games (Lineage, Wow), προέρχονται περισσότερο από μια μακραίωνη παράδοση της γερμανικής και σκανδιναβικής μυθολογίας και λιγότερο από την ομολογούμενη φαντασία του ίδιου. Η διάσημη τριλογία του Tolkien είναι εμπνευσμένη από το γερμανικό έπος του 12ο αι. «το Τραγούδι των Νιμπελούνγκεν», από το οποίο και ο Βάγκνερ εμπνεύστηκε μια από τις διασημότερες όπερες «Το δακτυλίδι των Νιμπελούνγκεν». Ο Tolkien συστήνει σε ένα νεότερο κοινό τις παλιές ιστορίες των ευρωπαϊκών μύθων και πλασμάτων, κάτω όμως από νέες παραμυθιακές πλοκές. Η Rowling κάνει επίσης χρήση της ευρωπαϊκής μυθολογίας με πολλές όμως παραμορφώσεις και μέσα σε ένα σκηνικό που ανήκει πριν από όλα στην δική της φαντασία. Της έχουν αναγνωρίσει το ταλέντο στην εύρεση αξιομνημόνευτων ονομασιών, στην αφηγηματική της δεξιοτεχνία και την ικανότητά της να περιγράφει τοποθεσίες και γεγονότα. Η χρήση της αγγλικής γλώσσας όμως δεν θεωρείται το δυνατό της σημείο:“ Her prose is as flat and English as old beer” (G. McCrum, ο.π.). Εκεί κατά γενική ομολογία εξαίρεται ο Tolkien ως γλωσσολόγος.

[1] Lisa Holton (πρόεδρος του παιδικού εκδοτικού οίκου Scholastic), http://www.encyclopedia.com/doc/1G1-174193935.html

γ5. Ο Harry Potter στο μέλλον

Τι θα μπορούσαν λοιπόν να είναι για το μέλλον οι μυθοπλασίες της J. Rowling; Θα μείνουν διαχρονικές όπως οι Beatles, θα ξεχαστούν όπως ο Papillon, ή θα παραμείνουν σαν ένα διάσημο αλλά παρωχημένο «cultural phenomenon» της εποχής που το λάτρεψε;

Πάνω από μια δεκαετία ο Harry Potter είναι στην κορυφή της επικαιρότητας. Η δύναμη της συνήθειας δύσκολα με αφήνει να φανταστώ το αντίθετο.“I have grown up with Harry; as we all have, in a way. Willy-nilly, we are Rowling's children” [1]. Ο Harry Potter θα διαβάζεται για πολύ καιρό ακόμα, όσο τουλάχιστον οι σύγχρονες γενεές θα τον δείχνουν στις επόμενες, όπως έδειξαν τους Beatles. Είναι οι αδιαμφισβήτητοι εκπρόσωποι της κυρίαρχης κουλτούρας του κυρίαρχου «δυτικού» πολιτισμού.

Τι θα γίνει όμως αν μια νέα κυρίαρχη κουλτούρα πάρει τη θέση της παλιάς; Ο W. Hutton συζητάει την περίπτωση η παγκόσμια αρχηγία να περάσει στο άμεσο μέλλον στη Κίνα, τη νέα οικονομική υπερδύναμη του 21ου αιώνα Αν και η Κίνα σήμερα δέχεται και αναπαράγει με αυξανόμενους ρυθμούς τους ισμούς του «δυτικού» πολιτισμού, μπορεί κάποια στιγμή να δημιουργήσει μια δική της εξαγόμενη κυρίαρχη κουλτούρα με τους δικούς της superstars, ικανή να αλλάξει ό,τι κάποτε η «δυτική» κουλτούρα θεωρούσε ως αξία. Ακόμα και σε έναν τέτοιο κόσμο, o Harry Potter και οι Beatles πιθανότατα να επιβίωναν μέσα από φανατικούς οπαδούς οι οποίοι αφού δε θα ανήκαν πλέον στο mainstream, θα μεταμόρφωναν τους ήρωές τους σε cult μορφές.

Υπάρχει και μια ασυνήθιστη αλλά σοβαρή σκέψη, να ευθύνεται η ίδια η Rowling για την αντιδημοτικότητά της. Αν προκαλέσει την κατακραυγή του κόσμου με ανήθικες, ακραίες ή παράνομες πράξεις, τα βιβλία της πιθανώς να ειδωθούν σαν δημιουργήματα ενός διαταραγμένου μυαλού που οι γονείς δε θα ήθελαν πια για τα παιδιά τους.

[1] Manthorpe R., (2007), The Observer

Πηγές:

• Garlick Η., (7 September 2009), “The three most popular books in Guantanamo Bay”, Times online
• Girish M., (Summer 2009), “On Harry Potter’s Popularity”, State of Nature (από την ιστοσελίδα http://www.stateofnature.org/onHarryPotter.html -προσπέλαση 09-09-09)
• Guinness World Records 2010
• Hutton W., “China and the West in the 21st Century” (εισαγωγή στην ομιλία του στις 1 Ιουλίου 2007 http://uc.princeton.edu/main/index.php/home-mainmenu-1/28-all-videos/1889-china-and-the-west-in-the-21st-century)
• Manthorpe R., (29 July 2007), “A farewell to charms”, The Observer, σ.25
• McCrum R., (29 July 2007), “Has Rowling got another trick up her sleeve?”, The Observer (από την ιστοσελίδα http://www.guardian.co.uk –προσπέλαση 10-09-09)

Τύποι καλλιτεχνικών επιτυχιών (νο.2): Tο φαινόμενο Beatles

β1. Το φαινόμενο Beatles

Τη χρονιά που εκδίδονταν το Papillon στη Γαλλία (1969), το συγκρότημα των Beatles διαλύονταν. Μισό αιώνα μετά την εμφάνιση των Beatles, δύο από τα πιο διάσημα αμερικανικά περιοδικά τους βάζουν στη πρώτη θέση των "Hot 100 All-time artists"[1] και στη λίστα με τους "100 Most Important People of the Century"[2] αντίστοιχα. Στην online έκδοση του Billboard επιτρέπεται στους επισκέπτες να σχολιάσουν τα αποτελέσματα. Στα διακόσια σχόλια που διάβασα υπάρχει διαφωνία στη σειρά όλων των υπόλοιπων καλλιτεχνών, εκτός των Beatles. Κάποιος επιχειρεί να ξαναγράψει τη λίστα βάζοντας πάλι στη πρώτη θέση τους Beatles αν και όπως γράφει: “I dnt like them, but too many ppl are crazy about them”.[3]

β2. Ο ρόλος των ισμών και των Μ.Μ.Ε.

Οι Beatles είναι λοιπόν αδιαμφισβήτητα είδωλα με παγκόσμια απήχηση. Αν και ο τρόπος που τα μέλη μιας κοινωνίας μεταφράζουν τις ταυτότητες και τις πληροφορίες σήμερα διαφέρει από αυτόν πριν πενήντα χρόνια, οι «δυτικές» αξίες δεν έχουν αλλάξει και σε αυτό οφείλεται κατά ένα μέρος η δημοτικότητα που συνεχίζουν να έχουν οι Beatles και άλλοι καλλιτέχνες από το παρελθόν.

Χρησιμοποίησα τον όρο «δυτικός» που παραπέμπει στην ευρύτερη έννοια του «δυτικού πολιτισμού» έχοντας γνώση ότι ομογενοποιεί και περικλείει ένα σύνολο ατόμων ανομοιογενών χωρίς υπαρκτά σύνορα τόσο χωρικά όσο και χρονικά. Ωστόσο αυτός ο ισμός (western culture) περιγράφει ένα σύνολο από κοινωνικές νόρμες, ηθικές αξίες, πολιτικά συστήματα, θρησκευτικές και ιδεολογικές αρχές, παραδόσεις, κληρονομιές, χρήση συγκεκριμένης τεχνολογίας και τεχνών, που χαρακτηρίζει ένα μεγάλο μέρος του κόσμου σήμερα. Αντίστοιχα μέσα σε αυτόν τον δυτικό πολιτισμό αναπτύσσεται μια δημοφιλής κουλτούρα (popular culture) που με τον ίδιο τρόπο περικλείει ένα σύνολο συμπεριφορών, ιδεών, εικόνων και φαινομένων.

Οι Beatles λοιπόν είναι στην κορυφή της κυρίαρχης κουλτούρας ενός κυρίαρχου πολιτισμού και η καλή τους σχέση με τα Μ.Μ.Ε. βοήθησε σε αυτό. Ο K. Turner είπε το 1984 ότι «η δημοφιλής κουλτούρα και τα Μ.Μ.Ε. έχουν μια συμβιωτική σχέση. Το ένα εξαρτάται από το άλλο έχοντας μια πολύ στενή συνεργασία»[4]. Το μαζικό μάρκετινγκ και οι διαφημιστικές καμπάνιες δημιουργούν και προωθούν αυτό που ο R. Shuker ονόμασε “cultural phenomenon”[5], δηλαδή μια μεγάλη αγορά που εμπορεύεται ένα όνομα σε κινηματογραφική ταινία, soundtrack, video games, t-shirts, σουβενίρ, βιβλία, παιχνίδια για παιδιά και άλλα προϊόντα. Ωστόσο η τεράστια επιτυχία των Beatles δεν οφειλόταν στο εντατικό μάρκετινγκ (αφού η επιχειρησιακή αυτή τακτική ήταν ακόμα σε πρώιμο στάδιο εκείνη την εποχή), αν και αυτό ήταν που βοήθησε και συνεχίζει να βοηθάει στην διατήρηση της μεγάλης φήμης τους (στις 09-09-09 εκδόθηκε το video game των Beatles και η νέα μουσική συλλογή τους που δημιούργησε ουρές έξω από καταστήματα)[6].

β3. Μικρή μουσικολογική αναφορά

Η διατήρηση των «δυτικών» κοινωνικών νορμών και η προβολή από τα Μ.Μ.Ε. εξηγεί κατά ένα μέρος την επιτυχία τους. Αυτά ίσως αρκούσαν για να εξηγήσουν την μεγάλη αναγνώριση που είχαν διάφοροι καλλιτέχνες της pop μουσικής κατά καιρούς, σε συνδυασμό με το ότι είχαν γίνει μόδα κι επομένως επίκαιροι στην εποχή τους, όπως οι Bee-Gees και οι Spice-Girls αλλά και άλλα ονόματα που σήμερα έχουν ξεχαστεί όπως ο David Cassidy και οι Bay City Rollers. Ωστόσο η διαχρονικότητα όχι μόνο των ίδιων των Beatles αλλά και των μελωδιών τους οδηγεί το ενδιαφέρον στη σύνθεση της μουσικής τους.

Οι μελωδία της φωνής και τα μουσικά θέματα των τραγουδιών είναι σχετικά εύκολα να τραγουδηθούν και υπάρχει μεγάλος βαθμός πρωτοτυπίας στις μελωδίες τους. Ο ρυθμός είναι συνηθισμένος αλλά σε κάποια κομμάτια δίνεται η εντύπωση του πιο γρήγορου τέμπο επειδή τα ντραμς παίζουν σε διπλό χρόνο. Οι στίχοι εκφέρονται με καθαρότητα και διευκολύνεται η κατανόηση των τραγουδιών τα οποία μιλάνε σχεδόν αποκλειστικά για αγάπη χωρίς όμως σεξουαλικό περιεχόμενο. Οι Beatles εξελίσσονται στην μουσική τους πορεία. Εισάγουν νέες θεματολογίες (κοινωνική μοναξιά, ουτοπία), περισσότερα όργανα (κόρνο, σιτάρ), νέες κλίμακες (ανατολικές) και έρχονται σε επαφή με νέους πολιτισμούς (ασιατικό, ινδικό).

Αν και όλα αυτά είναι στοιχεία που χαρακτηρίζουν λιγότερο ή περισσότερο πολλούς άλλους καλλιτέχνες, οι Beatles κατάφεραν να δημιουργήσουν με τη σειρά τους ένα αναγνωρίσιμο μουσικό ύφος διαχρονικά αγαπητό στο κοινό.

β4. Μικρή σημειολογία του ύφους

Τι εννοούμε όταν λέμε «ύφος» αλήθεια; Ανατρέχω στο διαδικτυακό λεξικό γλωσσολογικών ορών του κέντρου ελληνικής γλώσσας. «(…)Το ύφος (και όχι ειδικά το λογοτεχνικό ύφος) μπορεί να μελετηθεί από τρεις οπτικές, που αντιστοιχούν στους βασικούς συντελεστές μιας επικοινωνιακής περίστασης (πραγματικότητα, πομπό και δέκτη)(…)». Η Wikipedia με παραπέμπει μεταξύ άλλων στις διαφορετικές έννοιες της λέξης (fashion, design, format, literary style, genre, human appearance, typeface). Σύμφωνα με τα προηγούμενα στοιχεία έχουμε έναν κοινωνικό χώρο (πραγματικότητα) μέσα στον οποίο κάποιος γράφει ένα βιβλίο, δημιουργεί ένα ρούχο, χορεύει (πομπό) και κάποιος τα λαμβάνει όλα αυτά με τον έναν ή τον άλλον τρόπο (δέκτης).

Η αποδοχή ή απόρριψη ενός ύφους από τον δέκτη είναι μια κοινωνική πράξη που εξαρτάται από παραμέτρους που συνήθως σχετίζονται με τις αξίες των ισμών του δέκτη, αλλά και με προσωπικούς του λόγους. Το ύφος του πομπού φαίνεται μέσα από ό,τι τον αντιπροσωπεύει. Ουσιαστικά οτιδήποτε μπορεί να έχει κάποιο συγκεκριμένο ύφος: ένα περιοδικό, ένας πολιτικός, ένας δημοσιογράφος ή ένα σπίτι.

Η ακαταμάχητη όμως έλξη σε βαθμό υστερίας που μπορεί να δημιουργήσει ένας μουσικός στο κοινό του στη διάρκεια μιας μουσικής παράστασης είναι κάτι μοναδικό. Φαίνεται ότι οι μουσικοί απολαμβάνουν σχεδόν αποκλειστικά την εκδήλωση αυτού του έντονου θαυμασμού από το κοινό σε τέτοια συχνότητα και κλίμακα. Δεν είναι ανάγκη να είναι ιδιαίτερα διάσημοι για να συμβεί αυτό. Αμέσως μετά έρχονται οι ηθοποιοί του Hollywood.

β5. Οι superstars μέσα στη κοινωνία 

Σε ένα κεφάλαιό του ο U. Eco μιλά για τον καλλιτέχνη: «Η κοινωνία χρησιμοποιεί τον καλλιτέχνη σαν πρότυπο, σαν αντικείμενο ταύτισης και προβολής και σε αντάλλαγμα του παρέχει ένα ευρύ φάσμα ελευθερίας: του συγχωρεί την πολυγαμία, τη χρήση ναρκωτικών, το εκκεντρικό ντύσιμο, την ομοφυλοφιλία, τους τσακωμούς στο νάιτ κλαμπ, την προσβολή των φωτορεπόρτερ.» (Eco, 1992:118). Αν όχι αμέσως, μετά θάνατον σίγουρα. Ο Michael Jackson κατηγορούνταν για παιδοφιλία και ο κόσμος έκρινε αρνητικά τις πλαστικές επεμβάσεις του. Μετά τον θάνατό του το κοινό βγήκε στους δρόμους για να τον λατρέψει άλλη μια φορά, αλλά έχοντας μαζί φωτογραφίες του M. Jackson όπως ήταν τουλάχιστον 20 χρόνια πριν. Το ίδιο συνέβη και στον χοντρό Elvis με τις καταχρήσεις του. Όλοι αυτοί θεωρούνται σήμερα αδιαμφισβήτητοι αστέρες του καλλιτεχνικού στερεώματος, ανήκουν δηλαδή στο superstardom.

Η συζήτηση για το «superstar phenomenon» ξεκίνησε το 1947 από τον A. Marshall. Το 1981 ο S. Rosen έδωσε έναν ακριβή ορισμό: «το φαινόμενο του superstar υπάρχει όταν ένας σχετικά μικρός αριθμός ανθρώπων κερδίζει υπερβολικά πολλά χρήματα και φαίνεται να κυριαρχεί στα πεδία που δραστηριοποιείται». (Rosen, 1983:449) Εκτός από αυτόν τον ορισμό που με ικανοποιεί, βρήκα έναν ακόμα που βοηθάει στην κατανόηση της διαδικασίας δημιουργίας ενός star κι ενοποιεί τα προηγούμενα συμπεράσματα του κεφαλαίου: “to understand music as performance is to see it as an irreducibly social phenomenon” (Cook, 2001). Αν ο δέκτης (κοινό) εκτελεί μια κοινωνική πράξη με την αποδοχή ή την απόρριψη του πομπού, τότε ο πομπός (καλλιτέχνης) προβαίνει σε μια αδιαμφισβήτητη κοινωνική ενέργεια. Όντως, ο μουσικός πάνω στη σκηνή επιτελεί μια παράσταση αλλά σε αντίθεση με τον ηθοποιό ή τον τραγουδιστή της όπερας που ενσαρκώνουν φανταστικούς χαρακτήρες, αυτός προβάλει τον ίδιο του τον εαυτό.

Ωστόσο υπάρχουν διαφορετικές εκδοχές αυτών των παραστάσεων του εαυτού του. Ο P. Auslander εισάγει τον όρο “musical persona”, το ύφος δηλαδή που ένας μουσικός προβάλλει στις παραστάσεις του. Άλλοτε το ύφος ενός καλλιτέχνη μπορεί να μένει στατικό, (ο πάντα hard rock Bon Jovi) και άλλοτε μπορεί να αναπροσδιορίζεται συνεχώς (ο David Bowie πρόβαλε στα 70’s την εικόνα του αμφιφυλόφιλου Ziggy Stardust. Σήμερα εμφανίζεται στις παραστάσεις του με κοστούμι και γραβάτα σε στυλ Sinatra). Αυτά είναι παραδείγματα δύο superstar που το κοινό δέχτηκε τη σταθερότητα και την μεταμόρφωση των στυλ τους. Υπάρχουν όμως και περιπτώσεις που το κοινό στέκεται αρνητικό σε αυτές (οι Whitesnake που θεωρούνται παρωχημένες καρικατούρες της δεκαετίας του ’80 και η Britney Spears όταν άρχισε να φοράει πιο προκλητικά ρούχα και ξύρισε το κεφάλι της).

[1] Billboard magazine, (2008), www.billboard.com
[2] Loder, K. (1998), www.Time.com
[3] Σχόλιο του επισκέπτη Jacob στη δικτυακή σελίδα του περιοδικού Billboard, http://www.billboard.com/bbcom/specials/hot100/charts/top100-artists-20.shtml
[4] Shuker, R., (1994), Understanding Popular Music
[5] ο.π. σ.4
[6] Reuters UK, (9 September 2009), "Beatlemania" unleashed on a new generation”, uk.reuters.com

Τύποι καλλιτεχνικών επιτυχιών (νο.1): Η βραχύβια επιτυχία του "Papillon"

Μια μεγάλη αλλά βραχύβια λογοτεχνική επιτυχία στις αρχές του ’70. Γιατί έγινε διάσημο το βιβλίο την εποχή που εκδόθηκε και ποιοι είναι οι λόγοι που το έφεραν στην αφάνεια. Πώς επηρέασε την επιτυχία του η επιστημονική και η δημοσιογραφική έρευνα και οι λόγοι που ένα άλλο βιβλίο εκείνης της εποχής όμοιου είδους έγινε διαχρονικό ανάγνωσμα.

O Papillon ήταν καταδικασμένος ισόβια για ανθρωποκτονία μιας γαλλίδας πόρνης. Ο ίδιος δεν είχε δηλώσει ποτέ ένοχος. Εξορίστηκε για φυλακή και καταναγκαστικά έργα στην Γαλλική Γουιάνα. Μέσα στο αυτοβιογραφικό βιβλίο του ο Charrière περιγράφει τις προσπάθειες απόδρασης που έκανε μαζί με φίλους που γνώρισε μέσα στις φυλακές, κάποιοι από τους οποίους βρήκαν τραγικό θάνατο στις περιπέτειές τους. Το βιβλίο έγινε best-seller στη Γαλλία όταν πρωτοκυκλοφόρησε το 1969 και ακολούθησαν μεταφράσεις του. Τρία χρόνια αργότερα γυρίστηκε σε ταινία με χολιγουντιανή παραγωγή, κερδίζοντας μεταξύ άλλων ένα Oscar και μια Χρυσή Σφαίρα. Ωστόσο σήμερα το βιβλίο και η ταινία του Papillon είναι ξεχασμένα. Δε θα μπορούσα να φανταστώ ότι το βιβλίο που βρήκα για 50 cents στη μικρή βιβλιοθήκη του βαυαρικού χωριού είχε πίσω του τέτοια ένδοξη ιστορία.

α1. Η περίπτωση Papillon

Στο βιβλίο σκιαγραφούνται τύποι και κώδικες συμπεριφοράς από έναν κόσμο που παρόλο που δεν τον έχω ζήσει, μου είναι αρκετά οικείος από διηγήσεις που έχω ακούσει από φίλους μου μετανάστες. Μάλιστα ταύτισα την προσπάθεια του Papillon να δραπετεύσει προς την ελευθερία, μακριά από μια τιμωρία που άδικα του είχε επιβληθεί, με τον αγώνα των λαθρομεταναστών για μια καλύτερη ζωή. Ίσως αυτός είναι και ο λόγος που η ιστορία του Charrière φαίνεται λιγότερο εξωτική σήμερα. Οι «μαύροι με τα cd» που έφτασαν στα Ιωάννινα στις αρχές του 2000 από την φυλή «Ebo» της Νιγηρίας, έχουν να διηγηθούν πολλές σκληρές ιστορίες για τον παράνομο αγώνα τους προς ένα δημοκρατικό κράτος. Ωστόσο στα μέσα του 20ου αιώνα οι ταξικές διακρίσεις στο επίπεδο των κοινωνικών σχέσεων δεν ευνοούσαν τέτοιες εξομολογήσεις σε πρώτο πρόσωπο.

α2. Ποιοι άλλοι, εκτός από το κοινό, ενδιαφέρονται για μια αυτοβιογραφία

Για τους σύγχρονους επιστήμονες οι αυτοβιογραφίες είναι πηγή τεκμηρίων ιστοριογραφικών, ειδησεογραφικών, ανθρωπολογικών κ.ο.κ. Κάθε επιστήμη δύναται να αντλήσει τις πληροφορίες που την ενδιέφεραν και να τις εντάξει στο δικό της γνωστικό πεδίο.

Στη περίπτωση του Charrière έπρεπε πρώτα να επιβεβαιωθεί η γνησιότητα των διηγήσεών του. Υπήρχαν διάφορα στοιχεία που έδειχναν ότι δεν ήταν ακριβείς οι περιγραφές του (Times, 2005). Αν και αυτό λίγο απασχολούσε τον κόσμο την εποχή που το βιβλίο ήταν best-seller, μέσα στα επόμενα χρόνια το ενδιαφέρον επικεντρώθηκε εκεί. Σε αναζήτηση της αλήθειας, ένας γάλλος δημοσιογράφος ισχυρίστηκε το 2005 ότι βρήκε τον πραγματικό Papillon σε ηλικία 104 ετών (Mail&Guardian, 2005).

Η ιστορία του Papillon αναζωπυρώθηκε εκείνη την χρονιά γιατί το όνομά του εμφανίστηκε στη λίστα ψηφοφόρων της Βενεζουέλας, αν και ο ίδιος είχε πεθάνει 32 χρόνια πριν (Times, 2005). Έτσι οι δημοσιογραφικές έρευνες για αυτόν τον άνθρωπο που μπορεί να ήταν αλλά μπορεί και να μην ήταν δολοφόνος και μπορεί να έζησε ή και να σφετερίστηκε την αυτοβιογραφία του, πήρε πολιτικές διαστάσεις με ερωτήματα για την αξιοπιστία του εκλογικού συστήματος της δημοκρατίας της Βενεζουέλας.

α3. Γιατί ο Papillon σταμάτησε να ενδιαφέρει

Το βιβλίο δεν αποτελούσε πλέον γνήσιο τεκμήριο κι έτσι οι επιστήμονες έχασαν το ενδιαφέρον τους σε αυτό. Λογοτεχνικά δεν είναι ιδιαίτερα προσεγμένο αν και έχει ζωηρούς διαλόγους και ενδιαφέρουσα δράση. Αυτό που πρέπει να εντυπωσίασε είναι ότι συγγραφέας του βιβλίου ήταν ένας πρώην βαρυποινίτης και δεν υπήρχαν πολλές ευκαιρίες να μάθει κανείς για αληθινές αποδράσεις από πρώτο χέρι.

Η αυτοβιογραφία δημιουργεί την εντύπωση ότι παρακολουθείς τη ζωή του ανθρώπου για τον οποίο διαβάζεις μέσα από μια κλειδαρότρυπα. Ο κόσμος δείχνει μεγαλύτερο και πιο μακροχρόνιο ενδιαφέρον για τις ζωές διάσημων ενώ το ενδιαφέρον για την ζωή ενός άσημου κρατάει συνήθως μέχρι τη στιγμή που θα εμφανιστεί μια νέα κλειδαρότρυπα.

Το είδος αυτό της αυτοβιογραφίας, τα προσωπικά ημερολόγια, δημοσιεύονται επίσης στο διαδίκτυο και αριθμούν εκατομμύρια χρηστών που μέσω προσωπικών σελίδων (blogs, homepages) μπορούν να κατακτήσουν τη διασημότητα χωρίς να χρειάζονται τη χρηματοδότηση και διανομή των εκδοτικών εταιρειών και επομένως χωρίς να περιορίζονται από τον αξιολογικό τους έλεγχο. Λειτουργώντας σαν αυτοβιογραφικοί πίνακες προσωπικών στοιχείων, οι διαδικτυακές σελίδες ικανοποιούν μεταξύ άλλων την ηδονοβλεπτική περιέργεια των ανθρώπων για την ζωή των άλλων και ταυτόχρονα την ανάγκη για αυτοπροβολή και δημοσιότητα.

α4. Το ημερολόγιο ενός μικρού κοριτσιού 

Φαίνεται μάλλον ότι ο Papillon θα μείνει ξεχασμένος για πάντα, αν ποτέ υπήρξε Papillon όπως τον γνωρίσαμε μέσα από το ομώνυμο βιβλίο του. Προς έκπληξη αυτής της έκβασης, η Άννα Φρανκ, ένα άγνωστο κορίτσι 13 χρονών που έγραφε για την καθημερινότητά της τον καιρό που ο Charrière σχεδίαζε τις αποδράσεις του (1942), βρίσκεται πάνω από μισό αιώνα στη λίστα με τα παγκόσμια best sellers.
Γιατί όμως το ημερολόγιο της Άννας Φρανκ είναι γνωστό μέχρι σήμερα ενώ η αυτοβιογραφία του Papillon έχει ξεχαστεί; Έχει σημασία το ότι πρόκειται για ένα γνήσιο ντοκουμέντο του δεύτερου παγκοσμίου πολέμου που διασώθηκε με την αμεσότητα ενός παιδικού ημερολογίου. Η ιστορία του Charrière αν και χρονολογείται στη διάρκεια του μεσοπολέμου, θα μπορούσε να διαδραματιστεί οπουδήποτε και οποτεδήποτε και αυτό την κάνει λιγότερο μοναδική. Εκτός αυτού το βιβλίο του Charrière έφτασε στο αναγνωστικό κοινό σαν λογοτεχνικό κείμενο, με την πρόθεση δηλαδή να διαβαστεί. Το ημερολόγιο της Άννας Φρανκ δεν ήταν ένα λογοτεχνικό έργο αλλά ένα πραγματικό ημερολόγιο που αποτυπώνει τις σκέψεις και τη ζωή ενός παιδιού στον μεγαλύτερο και τελευταίο μέχρι στιγμής παγκόσμιο πόλεμο κι αυτό δίνει μια ακαταμάχητη αίσθηση «παρατήρησης από την κλειδαρότρυπα» στους αναγνώστες του.

H Άννα Φρανκ όμως έχει ένα ακόμα πλεονέκτημα έναντι του Papillon. Το ότι δε ζούσε όταν πλέον εκδόθηκε το ημερολόγιό της παίζει και αυτό τον ρόλο του στην μακρόχρονη επιτυχία της. Ο Umberto Eco πραγματεύεται το ζήτημα του σεβασμού του παρελθόντος και των αποθανόντων με έναν κριτικό τρόπο στο κεφάλαιο «Το παρελθόν που εκβιάζει», όπου η χαρισματική αξία του χρόνου αθωώνει κι εξυψώνει ό,τι έχει παρέλθει. Γιατί αν η Άννα Φρανκ ζούσε είναι πολύ πιθανόν να αναγκαζόταν να δώσει απολογητικές εξηγήσεις για τα τμήματα του ημερολογίου της που μένουν αδημοσίευτα μέχρι σήμερα –και που ο κίτρινος τύπος θα έψαχνε με περισσό ζήλο-, όπως για την σκληρή κριτική που έκανε για τον γάμο των γονιών της και τους τσακωμούς της οικογένειας. Αυτό ίσως ανέβαζε τη δημοτικότητά της για ένα διάστημα, αλλά είναι αμφίβολο αν θα άντεχε τελικά στον χρόνο.

Το έργο της ερμηνείας

Στις 26 και 27 Μαΐου πραγματοποιήθηκε ένα πολύ ωραίο συνέδριο στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων με τον παραπάνω τίτλο. Πανεπιστημιακοί καθηγητές από διάφορα θεωρητικά πεδία προσπάθησαν μέσα σε 20λεπτες εισηγήσεις να μιλήσουν για το τον τρόπο ερμηνείας στη φιλοσοφία, στη λογοτεχνία και στις τέχνες. Κάτω από αυτόν τον τίτλο θα γράψω περιληπτικά τι ειπώθηκε από τους καθηγητές που παρακολούθησα, αλλά ταυτόχρονα θα ερμηνεύω με την σειρά μου τις δικές τους ερμηνείες. Συνεχίζουμε...

Τάκης Καγιαλής, Αναπληρωτής Καθηγητής, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων 

"Ο αρχαίος μύθος στη μοντέρνα ποίηση: Γνωστικά προαπαιτούμενα και κοινωνικές ιεραρχήσεις"
Ο κ. Τάκης Καγιαλής εξετάζει πώς οι μοντέρνοι ποιητές χρησιμοποιούν τον αρχαίο μύθο στα ποιήματά τους. Γι' αυτό αναλύει τρία ποιήματα από διαφορετικούς ποιητές, οι οποίοι έχουν κάνει χρήση του αρχαίου μύθου με τρεις διαφορετικούς τρόπους. 

Εισαγωγή:

Ο T.S.Elliot, μας μίλησε "περί μυθικής μεθόδου", έναν νέο όρο που επισημαίνει τον διαφορετικό τρόπο χρήσης του μύθου στη σύγχρονη ποίηση. Οι μοντέρνοι ποιητές που δημιουργούν με τη μυθική μέθοδο, λέει, παρουσιάζουν τον μύθο πιο διακριτικά, υπαινικτικά και συχνά τον συνδυάζουν με αναχρονισμούς και ιστορικά στοιχεία, ενώ στους παλιότερους ποιητές ο μύθος είναι το ίδιο το περιεχόμενο του ποιήματος, που κυλά αφηγηματικά. Έτσι στους νεότερους ποιητές, ο μύθος λειτουργεί περισσότερο σαν ένα εκφραστικό μέσο και όχι θεματική πηγή.
[Ένας αρχαίος ποιητής, γράφει ο Ν. Βαγενάς, δε μπορεί να χρησιμοποιήσει τη μυθική μέθοδο γιατί δεν αισθανόταν τον μύθο με τον τρόπο που τον αισθανόμαστε εμείς. Αυτό που εμείς ονομάζουμε μύθο σήμερα, είναι μια εκλογικευμένη αντίληψη ενός παραμυθιού ξεχασμένου που επιζεί μέσα από γραπτά, ενώ στην αρχαία εποχή ήταν μια ζωντανή πραγματικότητα.]
Η "μυθική μέθοδος" είναι λοιπόν χαρακτηριστικό της λογοτεχνίας μιας μεταμυθικής εποχής, που ξεκινάει στον αγγλοσαξονικό χώρο με τους Joyce, Pound, Elliot και στον ελληνικό χώρο με τον Σεφέρη.
[Οι μυθικοί ήρωες πάντως συνεχίζουν να ζουν στις καρδιές του απαίδευτου λαού. Όταν οι λόγιοι στρέφουν την προσοχή τους στους αγρότες, διαπιστώνουν έκπληκτοι την επανανακάλυψη μιας ζωντανής μυθολογίας! Δεν είναι όμως αυτοί οι μύθοι που έχει στα ποιήματά του ο Σεφέρης.]

Έτσι τα ερωτήματα που τίθενται από την μεριά των αναγνωστών είναι: Ποιες είναι οι γνώσεις, οι εξοικειώσεις που πρέπει να έχει όποιος θέλει να αναγνώσει ένα τέτοιο σύγχρονο αρχαιόμυθο ποίημα; Μήπως το ποίημα μπορεί να εξετάζει, να ελέγχει τις γνώσεις και το επίπεδο του αναγνώστη; Μήπως έτσι μπορεί να δημιουργήσει μια κοινωνική ελίτ, η οποία είναι σε θέση να κατανοεί τέτοιου είδους ποιήματα;

i. Το έργο του Σεφέρη 

Το έργο του Σεφέρη έχει υψηλές φιλολογικές αναφορές και απαιτεί ένα ανάλογο, υψηλά μορφωμένο κοινό. Το έργο του "όνομα δ'Ορέστης" είναι εμπνευσμένο από ένα αρχαίο ποίημα όπου ο Ορέστης επιδίδεται σε αρματοδρομίες. Με μια πρωτοβάθμια ανάγνωση φαίνεται γρίφος και η αλληγορία του μέχρι σήμερα μας διαφεύγει. Αν δε δηλωνόταν και ο τίτλος, δύσκολα έως αδύνατον να καταλαβαίναμε για ποιον γίνεται λόγος, πολύ λίγοι εξάλλου γνωρίζουν την κλίση του Ορέστη στις αρματοδρομίες. Αυτή βέβαια η αντιμετώπιση του μύθου που σήμερα έχει φυσικοποιηθεί και μπορεί να θεωρηθεί συντηρητική, το 1935 ήταν μια ριζοσπαστική αλλαγή. Πόσο αθώο όμως είναι το αρχαιογνωστικό παιχνίδι που παίζει ο Σεφέρης με το κοινό, αποκλείοντας τα μικρά και μεσαία στρώματα από το έργο του και συγχρόνως πόσο ευχάριστο ήταν για την ελίτ να ανακαλύπτει στο έργο του αρχαίες γνωστές αναφορές που ικανοποιούσαν την υπερφίαλη φύση της;

ii. Το έργο του Ρίτσου

Ο Ρίτσος είναι η δεύτερη αναφορά. Το ποίημα που έγραψε στη Λέρο, "Η απόγνωση της Πηνελόπης", μεταχειρίζεται τον μύθο διαφορετικά. Αναφέρεται στην Πηνελόπη του Οδυσσέα, ένα πρόσωπο γνωστό στο ευρύ κοινό. Οι ρητές παραπομπές σε αρχαίες αναφορές είναι γενικού ή ειρωνικού χαρακτήρα και δε προκαλείται η αίσθηση αμορφωσιάς. Το ποίημά του διαβάζεται αυτοτελώς και ξέρουμε για τι πράγμα μιλάει. Τα παραδείγματα αρχαίων αναφορών που χρησιμοποιεί ο Ρίτσος, είναι εύκολο να ερμηνευθούν αφού είναι παρμένα από ένα βιβλίο που συνήθιζε να έχει πάντα μαζί του και στις εξορίες του, την "Δίτομη χαρτόδετη διπλή Βίβλο".

iii. Το έργο του Ραγκαβή

Τέλος έχουμε τον Ραγκαβή, έναν φαναριώτη λόγιο ποιητή του 19ου αι. Διαβάζοντας το ποίημά του "Διονύσου πλους" του 1864, νιώθουμε ένα εντελώς διαφορετικό κλίμα. Ο μύθος δίνεται σαν σε μια διήγηση ενός παραμυθιού. Αδιαφορεί για την ιστορική πραγματικότητα των προσώπων και γεγονότων για τα οποία μιλάει. Το ποίημα είναι περισσότερο φτιαγμένο σαν λαϊκή μυθιστορία με επίκαιρα στοιχεία, ακόμα και στην δομή του (ομοιοκαταληξία, έμμετρος λόγος, λεξιλόγιο). Δεν αναβιώνει τον αρχαίο μύθο, αλλά δημιουργεί πάνω στη λαϊκή θυμοσοφία.


[Η ερώτησή μου ήταν αν υπάρχει λάθος στο να ερμηνεύσουμε ελεύθερα και υποκειμενικά το ποίημα του Σεφέρη (με αρχή τη φράση του Καντ "ερμηνεία σημαίνει ελευθερία" από την ομιλία της κ. Λαβράνου) και από την άλλη, τι κερδίζει κανείς αν βρει την πραγματική αλληγορία του ποιήματος (μήπως αυτό είναι που ο Deleuze είχε ονομάσει "βλακεία" αφού δεν αφορά τίποτα και κανέναν είτε το βρούμε είτε όχι, από την ομιλία του κ. Πρελορέντζου).
Η απάντηση του κ. Καγιαλή είναι ότι κάποιες φορές υπάρχουν πλαστές αλληγορίες -σε αυτές εντάσσεται και το ποίημα του Σεφέρη- οι οποίες χρησιμοποιούν σύμβολα επινοημένα από τους δημιουργούς της, τα οποία δεν οδηγούν σε κάποια αντιστοιχία.
Ο κ. Παπαθεοδώρου προσθέτει ότι η ανασυγκρότηση σήμερα ενός ποιητικού σύμπαντος, δηλαδή η ερμηνεία ενός ποιήματος, γίνεται με βάση πηγές από το παρελθόν, κάνοντας την ερμηνεία μια ατέλειωτη πηγολογία.]


Βοηθητικές Πηγές:
Ν.Βαγενάς, Η ειρωνική γλώσσα-κριτικές μελέτες για την νεοελληνική γραμματεία, εκδ.στιγμή, Αθήνα, 1998
"ένας ιδιάζων ποιητής", εφ.Το Βήμα, 4-5-2003